Tâm niệm=> Ý niệm=> Suy niệm=> Chiêm niệm THÁNH TÂM CHÚA

Trong những buổi ngồi mạn đàm với nhau ở Huynh đoàn, tôi thường hay bị anh em “truy” về ý nghĩa các từ Hán Việt thường dùng trong Phụng vụ. Chẳng hạn như sự giống và khác nhau giữa “thuyết giáo” với “giảng thuyết”, giữa “tiên tri” với “ngôn sứ”, giữa “vương giả” với “vương đế”, giữa “suy niệm” với “chiêm niệm” v.v... Những câu hỏi được đặt ra nhiều khi khá hóc búa, ví dụ : “Khi nào thì dùng ‘thuyết giáo’, khi nào dùng ‘giảng thuyết’ ?”, “Tại sao trước kia dùng 'tiên tri’, bây giờ lại thay bằng ‘ngôn sứ’ ? Trước thì dùng ‘vương giả’ (trong Luật Sống cũ), nay lại viết là ‘vương đế’ (trong Luật Sống mới tu chính) ? Rồi nào là ‘vương quyền’, ‘vương triều’, chữ ‘vương’ ở đây có phải là vua không ?”, “Tại sao trong những giờ cầu nguyện, lúc thì dùng ‘suy niệm’, khi lại nói ‘chiêm niệm’ ?” ...

Còn cái ông bạn tai quái của tôi, thế nào cũng giáng cho một chùy thật nặng : “Gớm, sao các bác cứ hay nói chữ thế, làm em cứ rối mù cả lên !”. Thực ra, vấn đề không phải là chúng ta thích nói chữ, mà chỉ vì cái ảnh hưởng giao thoa của ngôn ngữ giữa các quốc gia là một nét đặc thù mà bất cứ một quốc gia nào cũng gặp phải, không nhiều thì ít (như La ngữ ảnh hưởng đến ngôn ngữ các nước phương Tây, chẳng hạn). Việt Nam chịu ảnh hưởng nặng nề văn hoá Trung Quốc, nhất là văn tự, thì trong ngôn ngữ việc dùng Hán tự cũng là điều đương nhiên, dễ hiểu. Gọi là từ Hán Việt chính là vì những Hán tự đó đã được Việt hoá hoàn toàn (viết theo Việt ngữ, đọc theo âm Việt, người Việt dùng quen như tiếng mẹ đẻ, đến độ có thể nói không có một câu văn Việt nào mà không có từ Hán Việt). Xin đưa một ví dụ để thấy được cái lý của tiền nhân chúng ta đã quen dùng từ Hán Việt : Từ ‘tiên tri’ chỉ có nghĩa là ‘biết trước’, nhưng chúng ta có thể viết một câu văn như thế này “Khi chịu phép Thánh Tẩy, người Kitô hữu được tham dự vào chức vụ ‘biết trước’ của Đức Kitô” được không ? Hay như từ ‘ngôn sứ’ (sai đi nói năng) có thể viết thành “Khi chịu phép Thánh Tẩy, người Kitô hữu được tham dự vào chức vụ ‘sai đi nói năng’ của Đức Kitô” được không ?

Tôi đang có ý định viết một bài về chủ đề tháng Sáu, mà hồi nhỏ chúng tôi hay gọi ngắn gọn : Tháng Trái Tim (Tháng kính Thánh Tâm Chúa Giê-su). Ngồi vào bàn viết, nhớ tới những buổi mạn đàm, nên xin bắt đầu từ đó. Vâng, chữ Tim (từ thuần Việt) khi dùng bằng Hán Việt thì viết là Tâm. Chữ Tâm có khi đứng đơn lẻ – là một từ đơn (như  : khẩu tụng tâm suy, tâm bất điêu trá, tri diện bất tri tâm, khẩu xà tâm phật, có chủ tâm, định tâm, thiện tâm, ác tâm, tâm bất chính ...), có khi đi với một từ khác – một thực tự, một hư tự ... – để thành một từ ghép (như : tâm can, tâm cơ, tâm hồn, tâm huyết, tâm lý, tâm niệm, tâm sự, tâm thất, tâm thuật, tâm tính, tâm tình, tâm tưởng ,...). Nói chung, chữ tâm ngoài nghĩa đen là quả tim, còn được hiểu là điểm chính giữa (trung tâm điểm), điểm chủ yếu (chủ tâm, chính tâm), vì trái tim nằm  ở chính giữa cơ thể mà !

Vậy thì “kính Thánh Tâm Chúa có phải chỉ là kính quả tim (sinh lý học) của Chúa không” ? Ái chà ! Vâng, xin đừng nổi nóng vội, vì câu hỏi này nhiều người bạn của tôi (đa phần là không cùng tôn giáo) đã đặt ra với tôi và tôi cũng đã muốn ... nổi sùng ! Nhưng nghĩ lại, thấy họ cũng có cái lý của họ, vì họ nhìn thấy rõ ràng ảnh (tượng) Chúa (cả Đức Mẹ nữa) có một trái tim nổi bật giữa ngực. Như vậy thờ Chúa là thờ cả con người của Chúa hay chỉ thờ có một trái tim ? Nếu chỉ thờ trái tim Chúa, sao không chỉ để một trái tim lên bàn thờ (giống như bên Cao Đài thờ ‘con mắt’ – thiên nhãn – vậy) ? Tôi phải cố bình tĩnh giải thích về tính cách biểu trưng của hình ảnh đó.

Ở đây, có một điểm chung nhất của nhân loại – không phân biệt màu da, sắc tộc hay tôn giáo, quốc gia ... và là điều tự thân, tự phát (không có sự can thiệp của thần linh) – là đều lấy trái tim làm biểu tượng cho tình yêu (tình yêu nam nữ,  tình yêu  mẫu  tử – phụ tử, tình yêu gia đình, tình yêu quê hương đất nước, tình yêu nhân loại, và bao trùm lên tất cả là Tình Yêu Thiên Chúa dành cho loài người). Tìm hiểu kỹ thì thấy có lẽ tại khi có những biến cố thuộc lãnh vực tình cảm (yêu thương, cảm động, giận hờn, căm thù …) xảy đến với con người, thì trái tim là điểm đầu tiên trong cơ thể biểu lộ những phản ứng, những động thái rõ rệt nhất (tim đập nhanh hơn, mạnh hơn, máu ở trái tim như dồn lên đầu làm cho mặt mũi đỏ bừng, đầu óc hồi hộp, toàn thân nóng rực, run rẩy). Vì thế mới coi trái tim là nơi chất chứa yêu thương, bộc lộ cảm xúc, và coi “Trái Tim là biểu tượng của Tình Yêu”. Còn những phán đoán, lý luận thì không thấy trái tim biểu lộ rõ rệt như vậy, nên thường cho đó là thuộc lãnh vực lý trí nằm ở bộ não.

Hình ảnh trái tim Chúa bốc lên ngọn lửa là ý chỉ tình yêu nồng nàn toả sáng, đồng thời cũng hàm ý Chúa yêu thương loài người với một tình yêu lúc nào cũng thiêu đốt trong trái tim Người. Chưa hết, hình ảnh lưỡi lửa còn là biểu tượng của Thần Khí Chúa. Vậy thì hình ảnh Trái Tim Tình Yêu bốc lửa chính là hình ảnh Tình Yêu Thiên Chúa Ba Ngôi (Tình yêu khơi nguồn từ Thiên Chúa Cha, triển khai nơi Chúa Con và kiện toàn bởi Chúa Thành Thần).

Khi dùng đến tất cả khả năng tư duy để cảm nhận, tìm hiểu về Tình Yêu Thiên Chúa (hoặc một vấn đề thuộc phạm trù siêu nhiên nào đó) rất bao la và thật trừu tượng, thì gọi là suy niệm. Mà nếu chỉ suy niệm (về việc Đức Chúa Trời, chẳng hạn) không thôi thì chắc chắn sẽ đến được cái cảnh “thiên thần hiện thành một trẻ nhỏ ngồi  lấy cái vỏ hến tát nước biển vào cái hang cua” (câu chuyện “suy sự Đức Chúa Trời”) mà  thôi ! Và đó chính là điều tôi mong muốn được thưa chuyện, trong tâm tình ước nguyện được “Chúa ở trong tim con và con mãi mãi được ở trong Tim Chúa”.

Khởi đầu cho bước đường tìm hiểu (suy niệm), thường có hai điểm xuất phát : Ý niệm (từ đầu óc) và Tâm niệm (từ trái tim). Nêu lên hai điểm cốt để phân biệt hai lãnh vực lý trí và tình cảm thôi, chứ thật sự thì nó chỉ có một điểm xuất phát duy nhất : bộ não. Còn trái tim (về mặt sinh lý học), chỉ thuần túy là một cái bơm – bơm máu nuôi cơ thể – không hơn không kém. Tự nhiên thấy manh nha một ý niệm về một vấn đề nào đó, bộ não bắt đầu hoạt động bằng cách điều khiển các giác quan tìm tòi trong môi trường sống, trong thiên nhiên, đồng thời với việc moi móc trong tiềm thức, trong tư duy để cố gắng hiểu cho được vấn đề. Từ ý niệm, ta đã buớc sang suy niệm.

Đọc Kinh Thánh (Tân Ước hay Cựu  Ước), ai trong  chúng  ta mà  chẳng  có  những  giờ  phút  suy niệm ? Nhưng nếu chỉ là đọc vì bổn phận, vì bắt buộc hoặc do thói quen thì dù có những phút thinh lặng kéo dài cũng khó mà làm cho cái đầu óc của chúng ta hoạt động được, hoặc giả có hoạt động cũng chỉ uể oải mà thôi, thiếu hẳn sự say mê cần có (vậy thì – ở đây –  có cần phải lặp lại : ‘tĩnh tâm’ rất, rất cần phải ‘động não’ ?). Không say mê với công việc, điều tất yếu sẽ đến với một kết quả hời hợt, tơ lơ mơ, không được như ý – nếu không muốn nói là thất bại hoàn toàn. Vì thế nên tôi thấy câu nói của Khổng Tử “Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí” (người thợ muốn hoàn thành tốt công việc của mình, thì trước hết phải biết trau giồi khí cụ cho thật sắc bén) cũng vẫn rất đúng trong trường hợp này. Tiên vàn phải say mê đã, rồi mới tới được (chuyên cần) trau giồi khí cụ cho thật tốt và hẳn nhiên thành quả sẽ thật khả quan. Vâng, Say mê -> Trau giồi khí cụ  -> Kiên nhẫn làm việc => Thành công.

Thế với chúng ta thì sao ? Tôi hằng mong rằng khi tôi đọc và suy niệm Lời Chúa, tôi luôn có sự say mê ; nói cách khác, tôi muốn tìm đến Lời Chúa bằng chính cái Tâm của mình, nhiên hậu mới dùng đến lý trí để hiểu. Vì thế, nên xin đi từ Tâm niệm. Vâng, Tâm niệm phải được hiểu là ‘những suy nghĩ trong lòng’ (tư duy, tư tưởng), chứ không thể là ‘quả tim nói lẩm bẩm’ (theo một nghĩa khác của chữ ‘niệm’ có nghĩa là ‘nói lẩm bẩm’ – vd : niệm Phật, niệm chú v.v...). Cần có một nỗi say mê mới chịu khó cất công tìm hiểu (suy niệm). Tắt một lời, phải yêu thích đã. Phải chăng cái gốc của vấn đề vẫn là Yêu (chữ Yêu viết hoa) ? Mà Yêu thì ai chẳng rõ điểm xuất phát hẳn phải từ trái tim : Tâm.

Vâng, khởi từ Tâm, sẽ có được sự say mê với công việc. Có Tâm niệm thì sẽ hình thành được Ý niệm để chuyển thành Suy niệm. Vấn đề đã rõ, nhưng khổ một nỗi, tôi lại là con người – một con người với đầy đủ những hỉ, nộ, ái, ố ... – một con người luôn muốn được đi từ những chứng cứ, những hình ảnh cụ thể, rồi mới đến với những ý niệm trừu tượng. Vậy thì những biểu tượng quả thật rất cần thiết cho suy tư của tôi. Vâng, không gì bằng tôi được chiêm ngắm (nơi biểu tượng) để suy niệm (về đối tượng). Rõ ràng Chiêm niệm là điều kiện ắt có và đủ để tôi hiểu rõ được vấn đề. Viết tới đây, tôi chợt nhớ đến câu chuyện do Linh mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm (hiện là Giám Đốc Trung Tâm Mục Vụ TGP Sài Gòn) kể trong một buổi tĩnh tâm (cách đây khoảng gần 20 năm) :

“Nhân một cuộc rước tôn vinh Thánh Giá trong một trại phong, có Đức Giám mục phụ trách Giáo phận về chủ tế. Chuẩn bị rước, Cha linh hướng và  các Tu sĩ phụ trách chăm sóc trại phong sợ hết hồn khi thấy các trại viên để lên kiệu một cây Thánh giá, mà trên đó là tượng Chúa chịu nạn, ngoài những dấu đinh và lưỡi đòng, toàn thân Chúa còn bị lở lói, máu mủ nhơ nhớp. Nhìn kỹ hơn, hai bàn tay và hai bàn chân Chúa ... bị cụt gần hết ngón ! Đúng là hình ảnh Chúa bị bệnh phong trầm trọng rồi ! Thế là Cha linh hướng nổi trận lôi đình, đòi tìm người tạc tượng đến để khiển trách và sẽ ra lệnh không được rước để thay vì tôn vinh Chúa lại làm một việc bêu riếu như vậy. Đến tai Đức Giám mục thì ngài lại tươi cười khen bộ tượng rất sinh động và cho phép cuộc rước bắt đầu. Mãi tới bài giảng trong Thánh Lễ sau đó, Đức Cha mới khen ngợi tác giả đã diễn tả thật tài tình tinh thần Phúc Âm, vì ‘Như thế là đúng như lời tiên tri I-sa-i-a rằng : Người đã chịu lấy tàn tật của chúng ta, và gánh lấy bệnh hoạn của chúng ta’ (Mt VIII, 17)”.

Vâng, càng thấy gần gũi thân thiết (nhất là lại được hoá thân vào với đối tượng) thì càng có những cảm nhận sâu sắc về đối tượng mình thương yêu, qúy trọng, và càng thấy sự hiện diện của đối tượng là có thực (chứ không phải mình nằm mơ) và thật cần thiết. Điều này minh chứng Chúa luôn ở trong và đồng hành với chúng ta mọi nơi mọi lúc. Hoá cho nên tôi cứ muốn có một công thức bất di bất dịch cho tôi nơi lãnh vực này : [Tâm niệm => Ý niệm => Suy niệm => Chiêm niệm = Đức Tin trưởng thành]. Vâng, tôi theo Chúa không phải vì tôi được rửa tội từ lúc mới lọt lòng (Đạo truyền thống), không phải vì muốn lấy được vợ (chồng) đẹp + khôn ngoan + tài giỏi (Đạo khai thác), càng không phải để ... dựa hơi thần quyền mà sống (Đạo cơ hội) ... Ngày nay, tôi đã có trí khôn, tôi đã trưởng thành, tôi đã ý thức rất rõ tôi theo Người vì tôi yêu Người và được Người yêu bằng cả Trái Tim thánh thiện nồng cháy đến nỗi đã hy sinh cả mạng sống cho tôi. Chính bởi tự trái tim tôi thúc đẩy tôi suy tư, tìm hiểu, để tôi đến được với Người, được chạm tay vào áo Người và nghe Người nói : “Hỡi con, đức tin của con đã chữa lành con” (Mt 9, 22).

Tháng 6 – tháng kính Thánh Tâm Chúa – chúng ta hãy xin cho bằng được “Trong Trái tim Chúa yêu muôn đời, con xin được một chỗ nghỉ ngơi, nhỏ bé thôi, nhỏ bé thôi...” (“Trong tim Chúa” – Phanxicô – Thánh Ca Cộng Đồng). Mà không chỉ trong tháng 6 hàng năm thôi đâu, hãy xin cho được suốt đời như vậy. Muốn được thế, còn đợi chi mà không tâm niệm “Lạy Chúa, xin ban cho con trái tim tinh tuyền, để con luôn luôn cao dâng tâm tình kính mến ...” (“Trái tim tinh tuyền” – Tv 50 – TCCĐ). Tôi ơi ! Hãy mạnh dạn gạt bỏ “cái tôi” vốn dĩ rất đáng ghét của bản thân, mà tìm đến Lời Chúa bằng chính sự khao khát trong Tim mình, nhiên hậu sẽ chiêm niệm để quyết tâm giành cho kỳ được một chỗ nhỏ bé thôi, khiêm nhượng thôi, trong THÁNH TÂM NGƯỜI.

JM. Lam Thy Đinh Văn Diệm