Dấu chỉ thời đại trong kỷ nguyên số và cơn lốc công nghệ

DẤU CHỈ THỜI ĐẠI TRONG KỶ NGUYÊN SỐ VÀ CƠN LỐC CÔNG NGHỆ: MỘT SUY TƯ THẦN HỌC TOÀN DIỆN VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO, PHẬN NGƯỜI VÀ ƠN GỌI KITÔ HỮU DƯỚI ÁNH SÁNG TIN MỪNG VÀ THỰC TRẠNG CÔNG NGHỆ HIỆN NAY

Kính thưa quý ông bà và anh chị em, trong tâm tình sâu lắng của những người con đang lữ hành trên trần thế nhưng cặp mắt đức tin luôn đăm đắm hướng về Quê Trời vĩnh cửu, chúng ta đang hiện diện và hít thở trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động, một thời khắc mà nhân loại đang đứng trước ngã ba đường của số phận, nơi mà sức mạnh của trí tuệ con người dường như đang chạm đến những giới hạn mới, vừa kỳ vĩ như một phép lạ lại vừa đáng sợ như một vực thẳm khôn dò. Khi chúng ta lần giở những trang tin tức từ các chuyên trang công nghệ hàng đầu thế giới, điển hình như trang tin về trí tuệ nhân tạo (artificialintelligence-news.com) mà chúng ta đang cùng nhau suy ngẫm hôm nay, một bức tranh toàn cảnh về sự tiến bộ chóng mặt, thậm chí là cuồng nộ của nhân loại hiện ra trước mắt. Đó không còn đơn thuần là những thuật toán khô khan nằm yên trong phòng thí nghiệm, không còn là những dòng mã lệnh vô tri vô giác trên màn hình máy tính, mà là sự trỗi dậy mạnh mẽ của một quyền năng mới mang tên Trí tuệ Nhân tạo (AI). Đứng trước dòng chảy cuồn cuộn và vũ bão này, người Kitô hữu chúng ta không thể dửng dưng như những kẻ đứng bên lề lịch sử, cũng không thể nhắm mắt làm ngơ hay co cụm trong những bức tường nhà thờ, nhưng được mời gọi một cách cấp thiết để "đọc" và phân định các "dấu chỉ thời đại" dưới ánh sáng soi dẫn của Lời Chúa và Huấn quyền của Hội Thánh. Chúng ta tự hỏi với tất cả sự thao thức của lương tâm: Phải chăng con người, thụ tạo duy nhất được Thiên Chúa dựng nên theo "hình ảnh và giống như Ngài" (Imago Dei), đang cố gắng trong một nỗ lực tuyệt vọng và kiêu hãnh để đóng vai Đấng Tạo Hóa, khi tự tay mình tạo ra những "trí tuệ" biết suy nghĩ, biết sáng tạo, biết học hỏi và thậm chí là biết đối thoại như một con người thực thụ? Câu hỏi này không chỉ dừng lại ở phạm vi kỹ thuật, mà nó dẫn chúng ta vào một cuộc hành trình suy tư thần học và nhân học sâu sắc về căn tính của con người, về nguồn gốc của sự sống, về nền tảng đạo đức và về trách nhiệm luân lý trước những thụ tạo do chính tay mình làm ra giữa lòng thế giới thụ tạo của Thiên Chúa.

Khởi đi từ những quan sát thực tế và chi tiết trên các diễn đàn công nghệ quốc tế, nơi cập nhật từng giây từng phút nhịp đập của thế giới số, chúng ta thấy hằng ngày, hằng giờ, hàng loạt các mô hình trí tuệ nhân tạo thế hệ mới được ra đời với tốc độ mà trí não con người khó lòng theo kịp. Chúng có khả năng viết những bài văn trôi chảy, làm những bài thơ đầy cảm xúc, lập trình những phần mềm phức tạp, chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn cả bác sĩ và thậm chí là sáng tác những tác phẩm nghệ thuật, âm nhạc khiến chúng ta phải sững sờ. Trang tin tức mà chúng ta tham khảo liệt kê vô số những bước tiến: từ việc AI hỗ trợ các tập đoàn đa quốc gia tối ưu hóa lợi nhuận khổng lồ, cho đến việc các "trợ lý ảo" thâm nhập vào từng ngóc ngách riêng tư nhất của đời sống gia đình, từ phòng khách đến phòng ngủ, từ việc học hành của con cái đến việc giải trí của cha mẹ. Nhìn ở góc độ tích cực, với cái nhìn lạc quan của đức tin, đây quả là hoa trái rực rỡ của ân ban trí tuệ mà Thiên Chúa đã hào phóng trao cho con người ngay từ thuở ban sơ khi Ngài phán: "Hãy sinh sôi nảy nở thật nhiều, cho đầy mặt đất, và thống trị nó. Hãy làm bá chủ cá biển, chim trời và mọi giống vật bò trên mặt đất" (St 1,28). Trí tuệ con người chính là sự phản chiếu, dù chỉ là một tia sáng nhỏ nhoi, của Trí Tuệ Tuyệt Hảo và Khôn Ngoan Vô Biên của Thiên Chúa. Việc con người dùng trí tuệ ấy để khám phá quy luật vũ trụ, sáng tạo ra công nghệ để phục vụ đời sống, giảm bớt khổ đau của bệnh tật, gia tăng hiệu suất lao động và kết nối nhân loại là một việc làm đáng trân trọng, một cách thức cộng tác tích cực vào công trình Sáng tạo liên lỉ (Creatio Continua) của Thiên Chúa Cha. Công nghệ, tự bản chất, không xấu; nó là khí cụ, là phương tiện, là "nén bạc" Chúa trao. Nhưng chính tại điểm rực rỡ nhất này, một nguy cơ tiềm ẩn xuất hiện, một bóng tối dày đặc đang len lỏi vào giữa ánh hào quang chói lọi của kỷ nguyên số: đó là sự cám dỗ ngàn đời về quyền lực tuyệt đối và sự quên lãng Thiên Chúa - Cội Nguồn của mình. Khi con người quá say sưa, quá tự mãn với khả năng "sáng tạo" của mình, chúng ta dễ dàng rơi vào tội kiêu ngạo nguyên tổ nơi Vườn Địa Đàng năm xưa, khi con rắn rỉ tai: "Mắt ông bà sẽ mở ra, và ông bà sẽ trở nên như những vị thần, biết điều thiện điều ác" (St 3,5). Ngày nay, với AI, con người dường như đang muốn xây dựng một tháp Babel mới, không phải bằng gạch đá, mà bằng dữ liệu (data) và thuật toán, với tham vọng chạm tới trời cao và tự mình định đoạt vận mệnh mà không cần đến Thiên Chúa hay Lề Luật của Ngài.

Thưa anh chị em, đi sâu hơn vào bản chất của vấn đề, một trong những nỗi trăn trở nhức nhối nhất mà trí tuệ nhân tạo đặt ra cho lương tâm Công giáo chính là vấn đề Sự Thật (Veritas). Đức Giêsu Kitô đã long trọng tuyên bố: "Thầy là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống" (Ga 14,6). Thiên Chúa là Chân Lý tuyệt đối, và mọi sự dối trá, lọc lừa đều xuất phát từ Ma quỷ, kẻ được Kinh Thánh gọi đích danh là "cha đẻ của sự gian dối" (Ga 8,44). Trong thế giới ảo của AI, ranh giới giữa thực và ảo, giữa chân lý và giả trá đang ngày càng trở nên mong manh, mờ nhạt đến mức đáng báo động. Các công nghệ "deepfake" (giả mạo sâu) có khả năng ghép mặt, nhái giọng của bất kỳ ai với độ chính xác kinh hoàng; các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) có thể tạo ra những bản tin giả mạo (fake news) nghe y như thật, bịa đặt những sự kiện lịch sử chưa từng xảy ra; những hình ảnh nhân tạo đẹp đẽ nhưng vô hồn không thể phân biệt bằng mắt thường... tất cả đang đặt ra một thách đố luân lý to lớn chưa từng có. Nếu chúng ta sử dụng công nghệ để loan báo Tin Mừng, để mang lại tri thức chân chính, để bảo vệ lẽ phải, đó là phúc lành, là "ngôn ngữ mới" của Lễ Ngũ Tuần. Nhưng nếu công nghệ được dùng để thao túng dư luận, để bóp méo sự thật, để gieo rắc hận thù, chia rẽ sắc tộc, tôn giáo hay tạo ra những ảo ảnh đánh lừa con người, dắt con người đi vào mê lộ của sự lầm lạc, thì đó là một sự xúc phạm nặng nề đến phẩm giá con người - những kẻ khao khát chân lý - và xúc phạm đến chính Thiên Chúa là Chân Lý. Giáo hội, Mẹ hiền và Thầy dạy của chúng ta, qua các văn kiện về Truyền thông Xã hội, luôn nhắc nhở rằng truyền thông và công nghệ phải phục vụ cho Sự thật và Tình yêu, kiến tạo văn hóa gặp gỡ. Một xã hội bị bao phủ bởi lớp sương mù của những thông tin giả tạo do máy móc tạo ra sẽ là một xã hội mất phương hướng, một xã hội hỗn loạn, nơi con người nghi kỵ lẫn nhau, mất niềm tin vào nhau và mất đi khả năng nhận diện dung nhan của người anh em mình là hình ảnh Thiên Chúa. Chúng ta có nguy cơ sống trong một "hang động Plato" thời hiện đại, nơi chúng ta chỉ nhìn thấy những cái bóng hắt lên tường bởi ánh sáng nhân tạo của màn hình, mà lầm tưởng đó là thực tại.

Hơn nữa, khi nhìn vào sự phát triển như vũ bão, không ngừng nghỉ được phản ánh trên các trang tin công nghệ, chúng ta không thể không suy tư với một nỗi lo âu về phẩm giá của lao động con người. Lao động, theo giáo huấn của Hội Thánh, không phải là một sự trừng phạt, mà là con đường nên thánh. Qua lao động, con người làm chủ thiên nhiên và hoàn thiện chính mình. Đức Thánh Cha Phanxicô, trong các thông điệp gần đây như Laudato Si' và Fratelli Tutti, đã nhiều lần cảnh báo về một "nền văn hóa vứt bỏ", một nền kinh tế loại trừ, nơi con người bị thay thế không thương tiếc bởi máy móc chỉ vì mục tiêu lợi nhuận tối đa và hiệu suất cực đoan. Lao động không chỉ là phương tiện kiếm sống, kiếm cơm áo gạo tiền, mà còn là nơi con người thực hiện ơn gọi làm người, cộng tác với Đấng Tạo Hóa để làm cho trái đất này tươi đẹp hơn, là nơi con người diễn tả tình yêu thương đối với gia đình và xã hội. Khi AI và robot thay thế con người, không chỉ trong các công việc tay chân nặng nhọc hay nguy hiểm, mà cả trong các công việc trí óc, sáng tạo, quản lý và chăm sóc, chúng ta đối diện với nguy cơ con người bị "đồ vật hóa", bị coi là một mắt xích yếu ớt, kém hiệu quả, hay sai sót hơn một thuật toán vô hồn. Điều này trái ngược hoàn toàn với Học thuyết Xã hội Công giáo, vốn luôn đặt con người là trung tâm, là chủ thể và là mục đích của mọi hoạt động kinh tế xã hội. Máy móc, dù thông minh đến đâu, phải phục vụ con người, phải nằm dưới sự kiểm soát của con người, chứ không phải con người trở thành nô lệ, thành phụ tùng hay chỉ là nguồn "nhiên liệu" dữ liệu (data) để nuôi sống máy móc. Một thế giới mà ở đó, các thuật toán lạnh lùng quyết định ai được vay vốn ngân hàng, ai được tuyển dụng vào công ty, ai bị sa thải, hay thậm chí đau đớn hơn là ai được ưu tiên cứu chữa trong bệnh viện khi nguồn lực khan hiếm, là một thế giới lạnh lẽo, tàn nhẫn, thiếu vắng "trái tim thịt mềm" biết rung cảm, biết xót thương mà Thiên Chúa mong muốn nơi chúng ta. Chúng ta cần phải tỉnh thức cao độ để không đánh mất tính "nhân vị", tính chủ thể thiêng liêng trong cơn lốc của sự tự động hóa toàn cầu.

Suy tư xa hơn và sâu hơn vào cõi nội tâm, chúng ta cần chạm đến khía cạnh thiêng liêng của đời sống đức tin. Các hệ thống AI ngày nay, với sự hỗ trợ của khoa học thần kinh và tâm lý học hành vi, được thiết kế một cách tinh vi để thu hút sự chú ý của chúng ta, "hack" vào não bộ của chúng ta, giữ chúng ta dán mắt vào màn hình điện thoại, máy tính, cuốn chúng ta vào dòng chảy thông tin và giải trí bất tận. Sự ồn ào, náo nhiệt của thế giới số đang lấn át tiếng nói nhỏ nhẹ, êm dịu của Chúa Thánh Thần trong sâu thẳm tâm hồn. Sự tĩnh lặng (Silentium), yếu tố cốt yếu, là môi trường sinh thái cần thiết để gặp gỡ Thiên Chúa, để cầu nguyện và suy niệm, đang trở thành một thứ xa xỉ phẩm, một điều gì đó xa lạ và đáng sợ đối với con người hiện đại. Con người ngày nay dường như sợ sự thinh lặng, sợ phải đối diện với chính mình, sợ sự trống rỗng, nên vội vàng tìm đến sự an ủi ảo từ các trợ lý ảo, từ các thuật toán gợi ý giải trí, lấp đầy tâm trí bằng những hình ảnh và âm thanh vô nghĩa. Nguy hiểm hơn nữa, đã bắt đầu xuất hiện những xu hướng tôn sùng công nghệ (techno-religion), một dạng ngộ giáo mới (Gnosticism), coi AI như một đấng toàn năng mới, một "vị thần" có thể giải quyết mọi vấn đề của nhân sinh, từ nghèo đói, bệnh tật đến cái chết (thông qua ý tưởng về sự bất tử kỹ thuật số). Đây là một hình thức ngẫu tượng mới, tinh vi và đầy quyến rũ, đánh trúng vào khát vọng trường sinh của con người. Nhưng chúng ta, những người có đức tin, cần khắc cốt ghi tâm rằng: dù AI có thông minh siêu việt đến đâu, nó vẫn chỉ là một cỗ máy vô hồn, là sản phẩm của bàn tay con người, không có lương tri, không có khả năng yêu thương, không có tự do đích thực và quan trọng nhất là không có linh hồn bất tử. Chỉ có Thiên Chúa mới là Đấng Cứu Độ duy nhất, là Alpha và Omega, và chỉ trong Ngài, tâm hồn con người mới được nghỉ ngơi yên hàn như lời Thánh Augustino đã thốt lên: "Lạy Chúa, Chúa dựng nên con cho Chúa, và tâm hồn con khắc khoải khôn nguôi cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa". Sự khao khát vô biên của con người về Chân - Thiện - Mỹ không bao giờ có thể được lấp đầy bằng một chuỗi mã nhị phân 0 và 1 hữu hạn.

Tuy nhiên, thưa anh chị em, cái nhìn của người Công giáo về thế giới không bao giờ là cái nhìn bi quan, yếm thế hay chạy trốn thực tại. Chúng ta là những người của Niềm Hy Vọng, niềm hy vọng đặt nơi Đức Kitô Phục Sinh. Giáo hội không chối bỏ công nghệ, không kêu gọi đập phá máy móc, nhưng Giáo hội muốn thánh hóa công nghệ, muốn rửa tội cho nền văn hóa số. Trong sứ điệp Ngày Hòa bình Thế giới, cũng như trong các văn kiện của Tòa Thánh về Trí tuệ Nhân tạo, Giáo hội, qua tiếng nói của Đức Thánh Cha, đã khẩn thiết kêu gọi một nền "đạo đức thuật toán" (algor-ethics). Thuật ngữ mới mẻ này mang một ý nghĩa vô cùng quan trọng: đạo đức không thể chỉ là sự suy ngẫm sau khi sự việc đã rồi, mà phải được tích hợp ngay từ khâu thiết kế, ngay từ những dòng mã lệnh đầu tiên. Các nhà phát triển công nghệ – trong đó có thể có những người con cái Chúa, những kỹ sư, lập trình viên Công giáo – phải có trách nhiệm lương tâm để đưa các giá trị luân lý Tin Mừng vào trong lòng các hệ thống AI. Đó là các giá trị về sự công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình, tôn trọng quyền riêng tư và đặc biệt là bảo vệ những người yếu thế, những người không có tiếng nói. Hãy tưởng tượng một viễn cảnh tươi sáng: nếu trí tuệ nhân tạo được dùng để phân tích dữ liệu khí hậu giúp nông dân nghèo canh tác tốt hơn, để phân phối thực phẩm công bằng hơn cho các vùng đói kém, để dự báo thiên tai giúp sơ tán dân kịp thời, để hỗ trợ người khuyết tật hòa nhập cộng đồng qua các thiết bị thông minh, hay để dịch Lời Chúa và các tài liệu giáo lý ra muôn ngàn thứ tiếng địa phương một cách chính xác và nhanh chóng... thì đó chẳng phải là một phương tiện tuyệt vời, một "khí cụ bình an" của thời đại mới để loan báo Tin Mừng hay sao? Thách thức đặt ra cho chúng ta không phải là từ chối sự tiến bộ, mà là làm chủ nó, "cầm cương" con ngựa bất kham này với một lương tâm đã được Tin Mừng soi dẫn và được trui rèn bởi các nhân đức. Chúng ta được mời gọi để trở thành những người quản gia trung tín và khôn ngoan, biết sử dụng những nén bạc tài năng và công nghệ mà Chúa trao phó để sinh lời cho Nước Trời, để phục vụ tha nhân, chứ không phải để xây tháp Babel mới thách thức trời cao hay để thống trị kẻ khác.

Trong bối cảnh cụ thể của các trang tin tức về AI mà chúng ta đang phân tích, có một khía cạnh xã hội nhức nhối nữa cần được bàn tới dưới ánh sáng của đức bác ái Kitô giáo: đó là sự công bằng xã hội và khoảng cách giàu nghèo ngày càng doãng rộng. Tin Mừng của Chúa Giêsu luôn ưu tiên cho người nghèo, người bé mọn, người bị bỏ rơi bên lề xã hội. Thế nhưng, cuộc cách mạng AI hiện nay, nếu không được kiểm soát về mặt đạo đức, đang có nguy cơ làm gia tăng hố sâu ngăn cách giữa một bên là nhóm nhỏ tinh hoa nắm giữ công nghệ, dữ liệu và tư bản, và một bên là đại đa số quần chúng lao động bị bỏ lại phía sau, trở thành những "người thừa" của thời đại số. Dữ liệu (data) đang trở thành "dầu mỏ" mới, trở thành tài sản quý giá nhất, và nó đang tập trung trong tay một số ít tập đoàn công nghệ khổng lồ (Big Tech). Giáo huấn xã hội của Giáo hội nhắc nhở chúng ta về nguyên tắc "công ích" (bonum commune) và "phổ quát của tài sản". Lợi ích của công nghệ, vốn là thành quả trí tuệ của cả nhân loại, không được phép chỉ phục vụ cho lợi nhuận của một nhóm nhỏ, mà phải lan tỏa đến mọi thành phần trong xã hội, đặc biệt là các nước nghèo đang phát triển. Nếu AI tạo ra sự thịnh vượng khổng lồ, sự thịnh vượng đó phải được chia sẻ công bằng. Nếu AI tạo ra sự dư thừa lao động, xã hội và các doanh nghiệp phải có trách nhiệm đạo đức để đào tạo lại, hỗ trợ chuyển đổi và bảo vệ phẩm giá cũng như sinh kế của người lao động. Người Kitô hữu đang hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, kinh doanh và chính trị có trách nhiệm luân lý nặng nề trước mặt Chúa trong việc định hình các chính sách, luật pháp để đảm bảo rằng công nghệ AI mang "gương mặt nhân ái", phục vụ cho sự phát triển toàn diện của con người (integral human development), chứ không phải là công cụ bóc lột mới, tinh vi hơn và tàn bạo hơn.

Cuối cùng, và quan trọng nhất, thưa anh chị em, chúng ta hãy hướng cái nhìn đức tin về Mầu nhiệm Nhập Thể (Incarnation) - trung tâm của lịch sử cứu độ. "Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta" (Ga 1,14). Thiên Chúa toàn năng, Đấng thiêng liêng vô hình, đã chọn mang lấy xác phàm yếu hèn, có trái tim bằng thịt, có dòng máu nóng, có cảm xúc vui buồn, có giọt nước mắt và nụ cười, và đã trải qua cái chết để cứu độ chúng ta. Sự kiện vĩ đại này khẳng định giá trị thiêng liêng, vĩnh cửu và độc nhất vô nhị của thân xác và linh hồn con người, điều mà không một trí tuệ nhân tạo nào, dù siêu việt đến đâu, có thể mô phỏng hay thay thế được. Máy móc có thể xử lý thông tin với tốc độ ánh sáng, nhưng chỉ con người mới có khả năng Khôn Ngoan và Chiêm Niệm. Máy móc có thể đưa ra phương án tối ưu về mặt logic, nhưng chỉ con người mới có khả năng Yêu Thương, Tha Thứ và Hy Sinh mạng sống vì bạn hữu. Máy móc có thể kết nối hàng tỷ dữ liệu, nhưng chỉ con người mới có khả năng Hiệp Thông và kiến tạo tình huynh đệ đích thực. AI không biết khóc, không biết đau, và do đó, không biết xót thương. Trong thế giới ngày càng bị số hóa, "ảo hóa", sứ mạng ngôn sứ của người Kitô hữu là làm chứng cho sự hiện diện sống động của Thiên Chúa qua tình yêu thương cụ thể, qua sự va chạm, gặp gỡ trực tiếp giữa người với người. Đừng để màn hình lạnh lẽo ngăn cách chúng ta chạm vào vết thương của người tha nhân, đừng để những dòng tin nhắn thay thế cho cái bắt tay, ánh mắt và nụ cười. Hãy dùng công nghệ để kết nối, để bắc cầu, nhưng hãy bước qua cây cầu đó để gặp gỡ nhau bằng trái tim, bằng tình người. Chúa Giêsu không cứu độ chúng ta bằng một tệp tin đính kèm, Ngài cứu độ chúng ta bằng sự hiện diện, bằng Máu và Thịt của Ngài.

Tóm lại, đứng trước làn sóng mạnh mẽ, vừa mê hoặc vừa đáng sợ của Trí tuệ Nhân tạo như những gì được phản ánh qua dòng chảy tin tức thời sự hàng ngày, người Công giáo được mời gọi giữ vững đức tin, không chao đảo, luôn tỉnh thức phân định và dấn thân hành động. Chúng ta không sợ hãi tương lai, vì Chúa Kitô là Cùng Đích của lịch sử, là Vua Vũ Trụ. Nhưng chúng ta cũng không ngây thơ tin rằng công nghệ sẽ tự động cứu rỗi nhân loại hay mang lại thiên đường trần gian. Chúng ta cần một sự hoán cải sâu sắc về tâm hồn (metanoia) để sử dụng quyền năng mới mẻ này một cách khiêm nhường, trách nhiệm và đầy tình bác ái. Hãy để cho đức tin hướng dẫn lý trí khoa học, để cho tình yêu điều khiển các thuật toán vô tri, và để cho Lời Chúa luôn là kim chỉ nam, là ngọn hải đăng soi đường trong mọi quyết định của chúng ta giữa biển cả mênh mông của thế giới số. Chúng ta cầu nguyện cho các nhà khoa học, các kỹ sư, các nhà lãnh đạo và cho chính mỗi người chúng ta, để chúng ta không bao giờ quên rằng mình là con cái Chúa, và kỹ thuật chỉ là phương tiện để chúng ta tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ con người tốt hơn. Nguyện xin Chúa Thánh Thần, Đấng là Thần Khí Sự Thật và Tình Yêu, Đấng đổi mới mặt địa cầu, soi sáng và hướng dẫn nhân loại đi qua cuộc cách mạng số này trong bình an và chân lý, để xây dựng một nền văn minh tình thương, nơi Thiên Chúa được tôn vinh và phẩm giá con người được tôn trọng tuyệt đối.

Lm. Anmai, CSsR