Đức Giáo Hoàng Phanxicô về AI, nhân loại và tương lai công việc

ĐỨC GIÁO HOÀNG PHANXICÔ VỀ AI, NHÂN LOẠI VÀ TƯƠNG LAI CÔNG VIỆC

Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển chóng mặt, thay đổi sâu sắc cách chúng ta sống, làm việc và tương tác với nhau, một nhân vật bất ngờ đã nổi lên như một tiếng nói đạo đức hàng đầu: Đức Giáo Hoàng Phanxicô. Không phải là một nhà khoa học công nghệ hay một doanh nhân Silicon Valley, mà là vị lãnh đạo tinh thần của hơn 1,3 tỷ tín hữu Công giáo trên toàn thế giới, Đức Phanxicô đã liên tục nhấn mạnh rằng AI phải được phát triển và triển khai với trọng tâm là phẩm giá con người. Quan điểm của ngài không chỉ dừng lại ở lời cảnh báo trừu tượng mà còn mang tính thực tiễn, kêu gọi một cách tiếp cận đạo đức để đảm bảo công nghệ phục vụ lợi ích chung của nhân loại, thay vì chỉ phục vụ lợi nhuận hoặc hiệu quả kinh tế.

Sự tham gia của Đức Giáo Hoàng Phanxicô vào lĩnh vực AI bắt nguồn từ tầm nhìn rộng lớn hơn về xã hội và môi trường, như đã được thể hiện trong thông điệp Laudato Si’ (2015), nơi ngài phê phán "mô hình kỹ thuật trị" (technocratic paradigm) – một hệ thống coi công nghệ là giải pháp cho mọi vấn đề, nhưng lại hạ thấp con người xuống mức chi phí cần tối ưu hóa. Theo ngài, AI không phải là một thực thể độc lập hay "trí tuệ nhân tạo" thực sự, mà là sản phẩm của trí tuệ con người, được huấn luyện từ kiến thức và dữ liệu do con người tạo ra. Nó có thể nâng cao khả năng của chúng ta, giống như một công cụ hỗ trợ, nhưng nếu không được kiểm soát bởi đạo đức, nó có thể dẫn đến những hậu quả đáng sợ, như làm suy giảm phẩm giá lao động và tăng cường bất bình đẳng xã hội.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Đức Phanxicô là việc nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ "phẩm giá con người" – khái niệm cốt lõi trong giáo huấn Công giáo. Trong thông điệp Ngày Hòa bình Thế giới năm 2024, ngài mô tả AI như một "cuộc cách mạng công nghiệp nhận thức" (cognitive-industrial revolution), đòi hỏi phải có "cảm hứng đạo đức" để hướng dẫn. Ngài cảnh báo rằng nếu AI được phát triển chỉ vì lợi nhuận, nó có thể dẫn đến tình trạng tập trung quyền lực và giàu có vào tay một số ít, trong khi đẩy hàng triệu người vào tình trạng nghèo đói và thất nghiệp. Ví dụ, ngài trích dẫn rằng việc thay thế lao động con người bằng AI không chỉ lấy đi công việc mà còn lấy đi "phẩm giá của lao động", vốn là yếu tố thiết yếu để con người phát triển bản thân, xây dựng mối quan hệ và đóng góp cho xã hội.

Hãy đi sâu hơn vào quan điểm của ngài về tương lai công việc. Theo giáo huấn Công giáo, lao động không chỉ là cách kiếm sống mà còn là sứ mệnh thiêng liêng, giúp con người tham gia vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa. Đức Phanxicô thường tham chiếu đến các thông điệp trước đó, như Rerum Novarum (1891) của Đức Leo XIII, Laborem Exercens (1981) của Đức Gioan Phaolô II, và chính thông điệp Fratelli Tutti (2020) của ngài. Trong Fratelli Tutti, ngài viết: "Trong một xã hội phát triển thực sự, lao động là chiều kích thiết yếu của đời sống xã hội, vì nó không chỉ là phương tiện kiếm bánh mì hàng ngày, mà còn là cách thức phát triển bản thân, xây dựng mối quan hệ lành mạnh, thể hiện bản thân và trao đổi quà tặng. Lao động mang lại cho chúng ta ý thức trách nhiệm chung đối với sự phát triển của thế giới, và cuối cùng, đối với cuộc sống của chúng ta như một dân tộc." Với AI, ngài thấy tiềm năng tích cực: nó có thể tăng cường năng suất, giúp con người làm việc hiệu quả hơn, giống như chiếc xe đạp giúp chúng ta di chuyển nhanh hơn mà không thay thế đôi chân.

Tuy nhiên, Đức Phanxicô không ngây thơ trước những rủi ro. Ngài lo ngại rằng AI có thể dẫn đến mất việc làm hàng loạt, đặc biệt ở các công việc trung bình như nhân viên văn phòng ở các nước phát triển hoặc trung tâm dịch vụ khách hàng ở Ấn Độ và Philippines. Việc tự động hóa có thể làm giảm kỹ năng (de-skilling), tăng cường giám sát lao động, và tạo ra thiên kiến (bias) trong hệ thống, dẫn đến điều kiện làm việc tồi tệ hơn. Hơn nữa, nếu theo đuổi trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), AI có thể làm cho lao động con người trở nên lỗi thời, mâu thuẫn với giáo huấn Công giáo rằng lao động giúp con người trở nên nhân văn hơn. Trong bài phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 năm 2024, ngài kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới hướng dẫn AI một cách đạo đức, đảm bảo nó phục vụ "tiềm năng con người tốt nhất và khát vọng cao nhất của chúng ta."

Để minh họa, Đức Phanxicô thường chia sẻ câu chuyện cá nhân từ cuốn hồi ký Hope của ngài. Là con trai của những người nhập cư Ý đến Argentina, ngài chứng kiến cách lao động mang lại phẩm giá và cơ hội. Gia đình ngài đã vượt qua khó khăn nhờ công việc, giúp họ xây dựng cuộc sống mới và nuôi dưỡng thế hệ sau. Điều này củng cố niềm tin của ngài rằng AI phải được thiết kế để mang lại lợi ích cho những người dễ bị tổn thương nhất, như người nghèo, người ít học vấn, bằng cách hạ thấp rào cản tiếp cận cơ hội. Ngài ủng hộ các sáng kiến như Lời kêu gọi Rome về Đạo đức AI (2020), do Vatican dẫn dắt với sự tham gia của các công ty như IBM và Microsoft, tập trung vào các nguyên tắc như phẩm giá con người, minh bạch và hòa nhập.

Vatican dưới thời Đức Phanxicô cũng đã xuất bản các tài liệu quan trọng, như Antiqua et Nova, nhấn mạnh rằng AI có thể hướng tới mục đích tích cực hoặc tiêu cực tùy thuộc vào lựa chọn con người. Tài liệu này xác định ba khả năng không thể thay thế của con người: trí tuệ từ kinh nghiệm sống, khả năng quan hệ qua sự mong manh, và năng lực đạo đức qua ý chí tự do và trách nhiệm. Những yếu tố này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực như tư pháp, giáo dục, y tế và các vai trò đòi hỏi sự đồng cảm hoặc đạo đức, nơi AI chỉ nên hỗ trợ chứ không thay thế con người.

Trong thông điệp Ngày Truyền thông Thế giới năm 2024, mang tiêu đề "Trí tuệ Nhân tạo và Trí tuệ của Trái tim", ngài khám phá cách AI đang ảnh hưởng đến thế giới thông tin, cảnh báo về rủi ro thao túng và kêu gọi sử dụng công nghệ để thúc đẩy sự khôn ngoan thực sự. Ngài nhấn mạnh rằng AI không phải là kẻ thù của nhân loại mà là công cụ, và đạo đức của nó phụ thuộc vào cách con người sử dụng. Tại hội thảo của Học viện Khoa học Xã hội Giáo hoàng năm 2025, các chuyên gia đồng thuận rằng "tương lai công việc sẽ phụ thuộc một phần vào việc AI có được thiết kế với và cho người lao động, nâng cao phẩm giá con người thay vì làm giảm nó."

Di sản của Đức Phanxicô trong lĩnh vực AI là lời kêu gọi cân bằng giữa tiến bộ công nghệ và giá trị nhân văn. Ngài không phải là người bi quan về AI – ngài công nhận lợi ích của nó trong việc cải thiện cuộc sống, như tăng năng suất và mở rộng cơ hội. Nhưng ngài kiên quyết rằng công nghệ phải phục vụ lợi ích chung, đặc biệt cho "những người anh em nhỏ bé nhất" (the least of our brothers and sisters). Trong thông điệp gửi Diễn đàn Kinh tế Thế giới năm 2025, ngài thúc giục ưu tiên phẩm giá hơn hiệu quả để mang lại lợi ích toàn cầu.

Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã biến mình thành một nhà lãnh đạo bất ngờ nhưng quan trọng trong cuộc thảo luận toàn cầu về AI. Bằng cách nhấn mạnh phẩm giá con người, ngài nhắc nhở chúng ta rằng công nghệ không phải là mục đích tự thân mà là phương tiện để xây dựng một thế giới công bằng hơn, nơi lao động vẫn là nguồn mạch của ý nghĩa và sự phát triển con người. Quan điểm của ngài không chỉ dành cho tín hữu Công giáo mà là lời kêu gọi toàn nhân loại: Hãy sử dụng AI để nâng cao nhân loại, không phải để hạ thấp nó. Trong thời đại mà AI đang định hình tương lai công việc, tiếng nói đạo đức của Đức Phanxicô là ngọn hải đăng hướng dẫn chúng ta tránh những cạm bẫy của chủ nghĩa kỹ thuật trị và hướng tới một xã hội nhân văn hơn.

Lm. Anmai, CSsR