Giáo hội Công giáo nhìn về trí tuệ nhân tạo: các nguyên tắc hành xử từ thông điệp Laudato si' và các thảo luận vatican về AI

GIÁO HỘI CÔNG GIÁO NHÌN VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: CÁC NGUYÊN TẮC HÀNH XỬ TỪ THÔNG ĐIỆP LAUDATO SI' VÀ CÁC THẢO LUẬN VATICAN VỀ AI

Trong thời đại công nghệ số đang phát triển chóng mặt, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày của con người. Từ các trợ lý ảo như Siri hay ChatGPT đến các hệ thống tự động hóa trong y tế, giáo dục và kinh tế, AI mang lại vô vàn lợi ích nhưng cũng đặt ra những thách thức sâu sắc về đạo đức, xã hội và tinh thần. Là một trong những tổ chức tôn giáo lớn nhất thế giới, Giáo Hội Công Giáo không đứng ngoài cuộc thảo luận này. Với truyền thống lâu đời về việc hướng dẫn nhân loại đối mặt với các tiến bộ khoa học, Giáo Hội đã đưa ra những quan điểm rõ ràng, nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ con người và tôn vinh Thiên Chúa, chứ không phải thống trị hay làm suy giảm phẩm giá con người. Bài viết này sẽ khám phá sâu sắc quan điểm của Giáo Hội Công Giáo về AI, dựa trên Thông điệp Laudato Si' của Đức Giáo Hoàng Phanxicô (2015) và các tài liệu, thảo luận gần đây từ Vatican, chẳng hạn như tài liệu "Antiqua et Nova" (2025) của Bộ Giáo Lý Đức Tin và Bộ Văn Hóa Giáo Dục, cũng như các lời kêu gọi đạo đức AI từ Vatican.

BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA QUAN ĐIỂM GIÁO HỘI

Giáo Hội Công Giáo luôn có truyền thống đối thoại với khoa học và công nghệ. Từ thời Trung Cổ với các nhà thần học như Thánh Tôma Aquinô, Giáo Hội đã nhấn mạnh rằng lý trí con người là món quà từ Thiên Chúa, giúp con người khám phá và quản lý tạo vật. Tuy nhiên, trong thế kỷ 21, AI đại diện cho một bước nhảy vọt, nơi máy móc không chỉ thực hiện nhiệm vụ mà còn "học hỏi" và "quyết định" dựa trên dữ liệu. Điều này khiến nhiều người lo ngại về việc AI có thể thay thế con người, dẫn đến mất việc làm, phân biệt đối xử, hoặc thậm chí là các vũ khí tự động hóa gây chết chóc.

Đức Giáo Hoàng Phanxicô, vị lãnh đạo Giáo Hội từ năm 2013, đã nhiều lần lên tiếng về AI. Trong bài phát biểu tại một sự kiện Vatican năm 2024, ngài nhấn mạnh rằng AI phải được sử dụng để "thỏa mãn nhu cầu của nhân loại", không phải để "làm giàu và tăng cường quyền lực cho một số ít người". Quan điểm này được củng cố qua các tài liệu chính thức, nơi Giáo Hội khẳng định AI là sản phẩm của trí tuệ con người, nhưng không phải là trí tuệ thực sự. Nó thiếu linh hồn, ý thức đạo đức và khả năng siêu việt – những đặc trưng chỉ có ở con người, được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (Sáng Thế Ký 1:27).

Quan điểm của Giáo Hội không phải là chống lại công nghệ, mà là hướng dẫn nó theo nguyên tắc Kitô giáo: tôn trọng phẩm giá con người, thúc đẩy công ích, và bảo vệ tạo vật. Đây là lý do tại sao Thông điệp Laudato Si' – dù chủ yếu nói về môi trường – lại trở thành nền tảng cho các thảo luận về AI, vì nó phê phán "mô hình kỹ trị" (technocratic paradigm) nơi công nghệ thống trị mà không quan tâm đến hậu quả đạo đức và xã hội.

THÔNG ĐIỆP LAUDATO SI': DỰ ĐOÁN VÀ PHÊ PHÁN CÁC MỐI ĐE DỌA TỪ CÔNG NGHỆ

Thông điệp Laudato Si' (Chúc Tụng Chúa), được ban hành năm 2015, là một tài liệu mang tính cách mạng của Đức Giáo Hoàng Phanxicô, tập trung vào việc chăm sóc "ngôi nhà chung" – hành tinh Trái Đất. Tuy nhiên, tài liệu này không chỉ dừng lại ở vấn đề môi trường mà còn dự đoán các mối đe dọa từ công nghệ hiện đại, bao gồm AI. Đức Giáo Hoàng phê phán rằng con người đang sống trong một "mô hình kỹ trị" (đoạn 106-114), nơi công nghệ được coi là giải pháp cho mọi vấn đề, nhưng thực tế lại dẫn đến sự tha hóa con người và hủy hoại môi trường.

Cụ thể, Laudato Si' cảnh báo về "sự tăng tốc hóa" (rapidification) của công nghệ, khiến xã hội trở nên phụ thuộc vào máy móc, làm suy giảm khả năng suy tư sâu sắc và mối quan hệ con người. Áp dụng vào AI, điều này có nghĩa là các hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể làm con người mất đi kỹ năng cơ bản, chẳng hạn như trong giáo dục, nơi học sinh phụ thuộc vào AI để viết bài thay vì tự suy nghĩ. Tài liệu nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ cho "sự phát triển toàn diện của con người" (đoạn 128), không phải tạo ra một xã hội nơi con người bị coi là "thứ yếu" so với máy móc.

Hơn nữa, Laudato Si' liên kết công nghệ với vấn đề bất bình đẳng xã hội. AI, với khả năng xử lý dữ liệu lớn, có thể củng cố quyền lực cho một số ít tập đoàn công nghệ, trong khi bỏ qua người nghèo và các quốc gia đang phát triển. Đức Giáo Hoàng trích dẫn rằng "quyền lực công nghệ có xu hướng thống trị không chỉ thiên nhiên mà còn con người" (đoạn 108), dự đoán các vấn đề như phân biệt đối xử thuật toán (algorithmic bias) trong AI, nơi hệ thống có thể thiên vị dựa trên dữ liệu huấn luyện, dẫn đến bất công đối với các nhóm thiểu số.

Về mặt môi trường, thông điệp chỉ ra rằng AI tiêu tốn năng lượng khổng lồ – ví dụ, đào tạo một mô hình AI lớn có thể phát thải CO2 tương đương với hàng trăm chuyến bay. Điều này mâu thuẫn với lời kêu gọi "chăm sóc tạo vật" (Gen 2:15), yêu cầu AI phải được phát triển bền vững, sử dụng để giải quyết biến đổi khí hậu thay vì làm trầm trọng thêm vấn đề. Laudato Si' mang lại hy vọng cho những người bi quan về AI (các "AI doomer") bằng cách khẳng định rằng Giáo Hội chia sẻ "nỗi đau và lo lắng" của thời đại (Vatican II, Gaudium et Spes), và kêu gọi một "nhân học đầy đủ" – một cách nhìn con người toàn diện, nơi trí tuệ con người vượt trội hơn máy móc nhờ khả năng yêu thương, tự do và hướng tới Thiên Chúa.

CÁC THẢO LUẬN VATICAN VỀ AI: TỪ LỜI KÊU GỌI ĐẠO ĐỨC ĐẾN TÀI LIỆU CHÍNH THỨC

Vatican đã tích cực tham gia vào các cuộc thảo luận toàn cầu về AI, nổi bật là "Lời Kêu Gọi Roma Về Đạo Đức AI" (Rome Call for AI Ethics) năm 2020, do Học Viện Giáo Hoàng Về Sự Sống khởi xướng. Tài liệu này, được ký bởi các công ty công nghệ lớn như Microsoft và IBM, nhấn mạnh sáu nguyên tắc chính: minh bạch, hòa nhập, trách nhiệm, vô tư, đáng tin cậy và an toàn/bảo mật. Những nguyên tắc này phản ánh giáo huấn Công Giáo, yêu cầu AI phải tôn trọng phẩm giá con người và thúc đẩy công ích.

Gần đây hơn, tài liệu "Antiqua et Nova" (Cổ Xưa Và Mới Mẻ, 2025) của Bộ Giáo Lý Đức Tin đã làm rõ sự khác biệt giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người. AI được xem là "công cụ" – sản phẩm của sự sáng tạo con người – nhưng không phải là "trí tuệ thực sự" vì thiếu ý thức, cảm xúc và khả năng đạo đức. Tài liệu nhấn mạnh rằng "AI có thể được hướng tới mục đích tích cực hoặc tiêu cực, tùy thuộc vào lựa chọn con người" (dẫn từ tài liệu Vatican). Ví dụ, AI có thể giúp chẩn đoán bệnh trong y tế, nhưng không được thay thế mối quan hệ bác sĩ-bệnh nhân, vì phẩm giá con người đòi hỏi sự chăm sóc cá nhân hóa.

Trong lĩnh vực lao động, Vatican cảnh báo AI có thể gây mất việc làm, dẫn đến "suy giảm kỹ năng" (deskilling). Giáo Hội kêu gọi sử dụng AI để bổ sung chứ không thay thế lao động con người, vì công việc là phần quan trọng của sự phát triển cá nhân (theo Thánh Gioan Phaolô II, Laborem Exercens). Về chiến tranh, Vatican phản đối vũ khí tự trị gây chết người (lethal autonomous weapons), vì chúng thiếu phán đoán đạo đức, có thể dẫn đến "cuộc chạy đua vũ trang phá hủy" và vi phạm nhân quyền.

Đức Giáo Hoàng Phanxicô còn nhấn mạnh rằng AI phải tránh "thần thánh hóa công nghệ", nơi con người tự phong mình là "thần" qua AI. Trong Fratelli Tutti (2020), ngài cảnh báo về nguy cơ AI tạo ra "nền văn hóa loại bỏ" (throwaway culture), nơi con người bị đánh giá dựa trên hiệu suất dữ liệu thay vì phẩm giá nội tại.

CÁC NGUYÊN TẮC HÀNH XỬ CỤ THỂ TỪ QUAN ĐIỂM CÔNG GIÁO

Dựa trên Laudato Si' và các tài liệu Vatican, Giáo Hội đề xuất các nguyên tắc hành xử cho AI:

1.    Tôn Trọng Phẩm Giá Con Người: AI phải bảo vệ sự toàn vẹn của con người – thân xác, linh hồn và mối quan hệ. Không được sử dụng để giám sát xâm phạm quyền riêng tư hoặc tạo deepfake lừa dối.

2.    Thúc Đẩy Công Ích: AI nên phục vụ tất cả, đặc biệt người nghèo, tránh làm gia tăng bất bình đẳng kỹ thuật số.

3.    Trách Nhiệm Đạo Đức: Con người chịu trách nhiệm cuối cùng cho quyết định của AI. Trong giáo dục, AI có thể hỗ trợ nhưng không thay thế giáo viên.

4.    Bảo Vệ Môi Trường: Phát triển AI phải bền vững, giảm thiểu tác động môi trường, phù hợp với Laudato Si'.

5.    Tìm Kiếm Sự Thật Và Tránh Sai Lầm: Chống lại "ảo tưởng" (hallucinations) của AI và thông tin giả mạo.

6.    Mối Quan Hệ Với Thiên Chúa: AI không được thay thế đức tin; nó phải giúp con người hướng tới Thiên Chúa qua sự khôn ngoan của trái tim.

Những nguyên tắc này được áp dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong y tế, AI có thể tối ưu hóa điều trị nhưng không được ưu tiên hiệu quả hơn mạng sống con người. Trong giáo dục, nó hỗ trợ học tập nhưng phải duy trì sự hình thành toàn diện. Trong kinh tế, AI phải thúc đẩy việc làm ý nghĩa thay vì tự động hóa vô nhân đạo.

THÁCH THỨC VÀ HY VỌNG CHO TƯƠNG LAI

Mặc dù có nhiều rủi ro, Giáo Hội mang lại hy vọng. Laudato Si' kêu gọi "sự thay đổi tận gốc rễ" trong cách tiếp cận công nghệ, khuyến khích con người lấy lại tự do đích thực bằng cách chống lại mô hình kỹ trị. Vatican thúc đẩy đối thoại quốc tế, như tham gia các hội nghị toàn cầu về AI, để đảm bảo công nghệ phục vụ hòa bình và công lý.

Quan điểm của Giáo Hội Công Giáo về AI là một lời nhắc nhở rằng công nghệ phải là công cụ cho tình yêu và công ích, không phải nguồn gốc của sự tha hóa. Bằng cách dựa vào Laudato Si' và các thảo luận Vatican, chúng ta có thể hướng dẫn AI theo hướng tôn vinh Thiên Chúa và nâng cao phẩm giá con người. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là sứ mệnh tinh thần, mời gọi mỗi người tham gia xây dựng một tương lai công bằng và bền vững.

Lm. Anmai, CSsR