Khoa học và đức tin

KHOA HỌC VÀ ĐỨC TIN: KHÚC TÌNH CA CỦA VŨ TRỤ VÀ DẤU ẤN BÀN TAY THIÊN CHÚA QUA LỜI CÁC VĨ NHÂN

Trong những đêm thanh vắng, khi tâm hồn lắng đọng lại sau những ồn ào náo nhiệt của cuộc sống thường nhật, có bao giờ chúng ta ngước mắt lên bầu trời đầy sao và tự hỏi về nguồn cội của chính mình? Giữa vũ trụ bao la huyền nhiệm này, con người là ai? Phải chăng chúng ta chỉ là sự tình cờ của những va chạm vật lý vô hồn, hay là kết quả của một ý định đầy yêu thương từ một Đấng Cao Cả? Có một định kiến sai lầm đã tồn tại quá lâu trong tâm thức của nhiều người, cho rằng khoa học và đức tin là hai thái cực đối nghịch, như nước với lửa, như ánh sáng và bóng tối, rằng hễ ai đã bước chân vào con đường khoa học thì phải từ bỏ đức tin, và ngược lại. Nhưng hỡi những tâm hồn đang khao khát Chân Lý, thực tế lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác, đẹp đẽ và hài hòa hơn muôn phần. Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng, những bộ óc vĩ đại nhất, những người đã thay đổi cách chúng ta nhìn thế giới, lại chính là những người khiêm cung nhất trước nhan thánh Chúa. Họ, bằng trí tuệ trác tuyệt, đã soi rọi vào những bí ẩn của tự nhiên không phải để chối bỏ Thiên Chúa, mà để tìm thấy Ngài rõ ràng hơn trong từng nguyên tử, từng tế bào và từng quỹ đạo của các vì tinh tú. Hôm nay, trong tâm tình chia sẻ và chiêm niệm, chúng ta hãy cùng nhau lật lại những trang sử vàng son của trí tuệ nhân loại, để lắng nghe tiếng nói của những nhà khoa học lừng danh, xem họ đã nói gì về Thiên Chúa, Đấng mà họ đã gặp gỡ ở tận cùng của những phương trình và định luật.

Chúng ta hãy bắt đầu hành trình này với Isaac Newton, người được mệnh danh là cha đẻ của vật lý cổ điển, người đã nhìn thấy quả táo rơi và khám phá ra định luật vạn vật hấp dẫn. Đối với Newton, vũ trụ không phải là một cỗ máy ngẫu nhiên, mà là một kiệt tác của sự sắp đặt. Ông đã từng thốt lên những lời đầy xác tín rằng sự sắp xếp tuyệt diệu của thái dương hệ, của các hành tinh quay quanh mặt trời với một trật tự chính xác đến kinh ngạc, không thể nào là kết quả của sự ngẫu nhiên mù quáng. Ông viết trong tác phẩm để đời của mình rằng hệ thống đẹp đẽ nhất gồm mặt trời, các hành tinh và sao chổi này chỉ có thể xuất phát từ consilium và dominium – tức là từ sự tính toán và chủ quyền của một Đấng khôn ngoan và quyền năng. Với Newton, Thiên Chúa không phải là một khái niệm trừu tượng của triết học, mà là một Đấng cai quản thực sự, là "Chúa tể của vạn vật". Khoa học đối với ông không gì khác hơn là việc đọc ra những suy nghĩ của Thiên Chúa được viết bằng ngôn ngữ toán học. Mỗi khi khám phá ra một định luật mới, Newton không cảm thấy mình tài giỏi hơn Chúa, mà ngược lại, ông cảm thấy mình như một đứa trẻ đang nhặt những viên sỏi đẹp bên bờ biển tri thức bao la, trong khi đại dương chân lý vẫn còn đó, đầy bí ẩn và vẫy gọi, và tất cả đều quy hướng về Đấng Tạo Hóa.

Tiếp nối dòng chảy tư duy ấy, chúng ta không thể không nhắc đến Louis Pasteur, ân nhân vĩ đại của nhân loại, người đã cứu sống hàng triệu người qua việc phát minh ra vắc-xin và phương pháp tiệt trùng. Pasteur không chỉ là một nhà khoa học lỗi lạc, mà còn là một tín hữu Công giáo sùng đạo với chuỗi Mân Côi luôn bên mình. Có một câu nói của ông đã trở thành kim chỉ nam cho biết bao thế hệ trí thức: "Một ít khoa học làm ta xa rời Thiên Chúa, nhưng nhiều khoa học lại đưa ta quay về với Ngài". Câu nói ấy sâu sắc biết bao! Nó vạch trần sự kiêu ngạo của những kẻ mới học được chút ít kiến thức đã vội vã phủ nhận Thần Linh, đồng thời khẳng định rằng khi con người thực sự đi sâu vào bản chất của sự sống, họ sẽ phải cúi đầu trước sự phức tạp và kỳ diệu mà không một trí tuệ nhân tạo hay ngẫu nhiên nào có thể tạo ra. Pasteur nhìn thấy trong mỗi vi sinh vật, trong sự sống dù là nhỏ bé nhất, một phép lạ của Đấng Tạo Hóa. Ông đã từng tâm sự rằng càng nghiên cứu thiên nhiên, ông càng đứng sững sờ trước công trình của Đấng Sáng Tạo. Đức tin của ông không phải là đức tin của một kẻ cuồng tín, mà là đức tin của một người nông dân miền quê xứ Breton – đơn sơ nhưng vững chãi như đá tảng, một đức tin được tôi luyện qua kính hiển vi và phòng thí nghiệm.

Và rồi, làm sao chúng ta có thể bỏ qua Albert Einstein, bộ óc thiên tài của thế kỷ 20, người đã thay đổi hoàn toàn quan niệm của chúng ta về không gian và thời gian. Mặc dù Einstein không theo đuổi một tôn giáo có tổ chức theo cách truyền thống, nhưng ông chưa bao giờ là một người vô thần. Ông luôn kính sợ trước sự hài hòa của các quy luật tự nhiên, điều mà ông gọi là "lý trí vượt trội" biểu hiện trong vũ trụ. Einstein đã từng nói: "Bất cứ ai tham gia nghiêm túc vào việc theo đuổi khoa học đều tin rằng có một linh hồn hiện diện trong các định luật của vũ trụ - một linh hồn vượt xa con người". Đối với ông, cái cảm giác tôn giáo bay bổng khi chiêm ngưỡng cấu trúc của vũ trụ chính là động lực mạnh mẽ nhất cho nghiên cứu khoa học. Ông nổi tiếng với câu nói: "Khoa học không có tôn giáo thì khập khiễng, tôn giáo không có khoa học thì mù quáng". Einstein đã nhìn thấy Chúa không phải trong những phép lạ phá vỡ quy luật tự nhiên, mà trong chính sự trật tự hoàn hảo đến mức không thể hiểu thấu của những quy luật ấy. Sự "không thể hiểu thấu" đó chính là cánh cửa dẫn ông đến với sự khiêm cung trước Đấng Tối Cao.

Chúng ta cũng cần lắng nghe tiếng nói của những nhà vật lý lượng tử, những người đã đi vào thế giới vi mô để khám phá cấu trúc của vật chất. Max Planck, cha đẻ của thuyết lượng tử, người đã đoạt giải Nobel vật lý, đã khẳng định một cách mạnh mẽ rằng: "Tôn giáo và khoa học không hề loại trừ lẫn nhau, nhưng bổ sung và hỗ trợ cho nhau". Ông tin rằng cả hai đều là những con đường dẫn đến một mục tiêu duy nhất là Chân Lý, và Chân Lý đó chính là Thiên Chúa. Werner Heisenberg, một người khổng lồ khác của vật lý lượng tử, cũng chia sẻ một quan điểm tương tự qua hình ảnh chiếc ly: "Ngụm đầu tiên từ chiếc ly khoa học tự nhiên sẽ biến bạn thành người vô thần, nhưng ở đáy ly, Chúa đang đợi bạn". Hình ảnh này đẹp đẽ và thấm thía làm sao! Nó nhắc nhở chúng ta rằng, sự nghi ngờ chỉ là giai đoạn hời hợt ban đầu, còn đích đến cuối cùng của tri thức chân chính luôn là sự gặp gỡ với Đấng Tạo Hóa. Khoa học không giết chết đức tin, khoa học thanh lọc đức tin khỏi những mê tín dị đoan, và ngược lại, đức tin thổi hồn vào khoa học, giúp khoa học không trở thành một công cụ hủy diệt vô nhân tính.

Lịch sử Giáo hội Công giáo của chúng ta cũng tự hào biết bao với những người con ưu tú vừa mặc áo dòng vừa làm khoa học. Chúng ta hãy nhớ đến Linh mục Georges Lemaître, một linh mục người Bỉ, người đã đề xuất thuyết Big Bang – thuyết Vụ Nổ Lớn về nguồn gốc vũ trụ. Khi Lemaître trình bày lý thuyết của mình, nhiều người đã nghi ngờ, nhưng ông đã chứng minh rằng việc vũ trụ có một điểm khởi đầu không hề mâu thuẫn với sách Sáng Thế, mà ngược lại, nó gợi mở về một hành động sáng tạo tức thời của Thiên Chúa, một tiếng "Fiat – Hãy có ánh sáng" vang vọng từ thuở đời đời. Hay như Gregor Mendel, cha đẻ của di truyền học, một tu sĩ dòng Augustinô, người đã dành cả cuộc đời bên những luống đậu trong vườn tu viện để khám phá ra các quy luật di truyền. Sự kiên nhẫn và tỉ mỉ của Mendel không chỉ là lao động khoa học, mà còn là một lời cầu nguyện, một cách tôn vinh Chúa qua việc thấu hiểu công trình tạo dựng của Ngài. Đối với họ, phòng thí nghiệm chính là nhà nguyện, và việc nghiên cứu chính là một nghi thức phụng vụ dâng lên Thiên Chúa.

Ngay cả trong thời đại ngày nay, khi khoa học phát triển như vũ bão, tiếng nói của các nhà khoa học về Thiên Chúa vẫn không hề tắt lịm. Francis Collins, người đứng đầu Dự án Giải mã Gen người, một trong những dự án khoa học lớn nhất lịch sử, đã viết cuốn sách "Ngôn ngữ của Chúa". Ông mô tả mã DNA như là một ngôn ngữ mà Thiên Chúa đã dùng để viết nên sự sống. Khi khám phá ra bộ gen người, Collins không cảm thấy Chúa bị thu nhỏ lại, mà ông cảm thấy vỡ òa trong sự kinh ngạc và tôn thờ. Ông chia sẻ rằng khoảnh khắc phát hiện ra những bí mật của gen là khoảnh khắc ông cảm thấy được gần Chúa hơn bao giờ hết, như thể ông đang đọc trộm cuốn sổ tay của Đấng Tạo Hóa. Điều này cho thấy, dù là nhìn vào kính viễn vọng để thấy các thiên hà xa xôi, hay nhìn vào kính hiển vi để thấy chuỗi xoắn kép DNA, con người vẫn luôn chạm trán với dấu ấn của một Trí Tuệ Siêu Việt.

Tại sao những nhà khoa học lỗi lạc này lại tin vào Chúa? Có lẽ bởi vì họ là những người hiểu rõ nhất về giới hạn của con người. Khoa học trả lời câu hỏi "như thế nào", nhưng đức tin trả lời câu hỏi "tại sao". Khoa học cho chúng ta biết vũ trụ hình thành như thế nào, sự sống vận hành ra sao, nhưng khoa học không thể giải thích tại sao lại có vũ trụ thay vì hư vô, tại sao con người lại có ý thức, có tình yêu, và có khát vọng hướng thiện. Những câu hỏi về ý nghĩa tồn tại, về đạo đức, về linh hồn nằm ngoài phạm vi của ống nghiệm và máy đo, đó là lãnh địa của đức tin. Những nhà khoa học chân chính hiểu rằng, thế giới vật chất này không phải là tất cả, rằng có một thực tại siêu nhiên bao trùm và nâng đỡ mọi sự. Họ tin vào Chúa không phải vì họ thiếu hiểu biết, mà vì họ biết quá nhiều để có thể chấp nhận rằng tất cả chỉ là ngẫu nhiên. Sự trật tự, vẻ đẹp, sự tinh vi của vũ trụ là những "dấu chỉ thời đại", những "bí tích tự nhiên" mà Thiên Chúa đã gieo rắc để con người nhận biết Ngài.

Chúa Giêsu đã từng nói: "Sự thật sẽ giải phóng các ngươi". Khoa học là hành trình đi tìm sự thật về thế giới tự nhiên, và vì Thiên Chúa là Chân Lý tuyệt đối, nên mọi sự thật khoa học chân chính cuối cùng đều quy về Ngài. Không thể có mâu thuẫn giữa Lời Chúa trong Kinh Thánh và Lời Chúa trong thiên nhiên. Nếu có mâu thuẫn, đó là do chúng ta hiểu sai Kinh Thánh hoặc hiểu sai khoa học. Các nhà khoa học lừng danh mà chúng ta vừa nhắc đến là những chứng nhân sống động cho sự hòa hợp này. Họ dạy chúng ta rằng, đừng sợ tri thức, đừng sợ khoa học. Hãy học hỏi, hãy nghiên cứu với một tâm hồn khiêm nhu và cởi mở. Càng hiểu biết, chúng ta càng thấy mình bé nhỏ, và càng thấy Thiên Chúa vĩ đại biết bao. Đức tin của người Công giáo không phải là đức tin mù quáng, bịt mắt trước ánh sáng lý trí, mà là đức tin tìm kiếm sự hiểu biết (fides quaerens intellectum). Thiên Chúa không muốn chúng ta dâng lên Ngài một trí tuệ rỗng tuếch, mà là một trí tuệ đã được mài giũa để nhận ra vinh quang của Ngài trong vạn vật.

Thưa anh chị em, giữa một thế giới đang ngày càng bị tục hóa, nơi mà chủ nghĩa duy vật và vô thần đang cố gắng loại bỏ Thiên Chúa ra khỏi đời sống xã hội và tri thức, thì tiếng nói của những Newton, Pasteur, Einstein, Planck... lại trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Họ như những ngọn hải đăng soi đường, nhắc nhở chúng ta rằng con người không chỉ là vật chất, và vũ trụ này không phải là một cỗ máy vô tri. Họ mời gọi chúng ta hãy nhìn cuộc đời bằng đôi mắt của cả lý trí và đức tin. Khi chúng ta cầm trên tay một bông hoa, hãy nhìn thấy cả cấu trúc sinh học tuyệt vời của nó lẫn vẻ đẹp mà Thiên Chúa đã ban tặng để làm vui lòng con người. Khi chúng ta nhìn vào mắt một đứa trẻ, hãy thấy cả sự di truyền của gen lẫn ánh sáng của một linh hồn bất tử được Chúa dựng nên theo hình ảnh Ngài. Đừng để khoa học trở thành rào cản ngăn cách chúng ta với Chúa, hãy biến nó thành cây cầu dẫn chúng ta đến gần Ngài hơn.

Cuối cùng, xin mượn tâm tình của Thánh Augustinô để khép lại dòng suy tư này: "Lạy Chúa, Chúa đã dựng nên con cho Chúa, và tâm hồn con mãi băn khoăn khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa". Dù con người có bay cao đến đâu trong vũ trụ, có lặn sâu đến đâu trong lòng đại dương, hay có soi rọi đến tận cùng của hạt nguyên tử, thì nỗi khát khao sâu thẳm nhất trong tim con người vẫn là khát khao Đấng Vô Cùng. Khoa học, với tất cả sự vĩ đại của nó, cũng chỉ là một phương tiện để con người nhận ra sự hữu hạn của mình và sự vô hạn của Thiên Chúa. Nguyện xin Chúa, Đấng là Nguồn Gốc của mọi tri thức và khôn ngoan, ban cho chúng ta một đức tin vững vàng và một trí tuệ sáng suốt, để qua những công trình của bàn tay Ngài, chúng ta luôn nhận biết, yêu mến và tôn thờ Ngài suốt đời. Amen.

Lm. Anmai, CSsR