Nền tảng lý luận và đạo đức của trí tuệ nhân tạo trong giáo dục Công Giáo

NỀN TẢNG LÝ LUẬN VÀ ĐẠO ĐỨC CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG GIÁO DỤC CÔNG GIÁO – SỰ KHÔN NGOAN CỔ XƯA VÀ NHỮNG CHÂN TRỜI MỚI (ANTIQUA ET NOVA)

"Lạy Chúa, Ngài dò xét con và Ngài biết rõ... Ngài tạo tác tâm can con, dệt tấm hình hài trong dạ mẫu thân con." (Tv 139). Lời Thánh Vịnh ngàn năm vang vọng ấy không chỉ là một lời cầu nguyện, mà còn là một tuyên ngôn hiện sinh về nguồn gốc thiêng liêng và tính duy nhất của con người trước Đấng Tạo Hóa. Trong bối cảnh của thế kỷ 21, khi nhân loại đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc cách mạng công nghệ mang tên Trí tuệ Nhân tạo (AI), lời kinh ấy lại càng trở nên khẩn thiết hơn bao giờ hết, như một mỏ neo giữ con người lại trong căn tính đích thực của mình giữa những làn sóng số hóa đang cuộn trào. Giáo dục Công giáo, với sứ mạng không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn hun đúc nên những con người toàn diện, đang đối diện với một thách đố thời đại: làm sao để đón nhận những chân trời mới của công nghệ (Nova) mà không đánh mất đi sự khôn ngoan cổ xưa (Antiqua) của Mặc Khải và Truyền thống. Đây không đơn thuần là câu chuyện về việc áp dụng một công cụ giảng dạy mới, mà là một cuộc đối thoại sâu sắc về hữu thể học, về đạo đức và về chính vận mệnh của con người trong kế hoạch cứu độ của Thiên Chúa.

Khởi đi từ những trang đầu tiên của sách Sáng Thế, chúng ta nhận thấy công trình Sáng Tạo không dừng lại ở việc Thiên Chúa phán một lời và mọi sự hoàn tất trong trạng thái tĩnh tại vĩnh viễn. Khi Thiên Chúa dựng nên con người theo "hình ảnh và họa ảnh của Người" (Imago Dei), Ngài đã trao ban một ân huệ mang tính hữu thể học vô cùng lớn lao, đó là khả năng lý tính và quyền năng "quản trị" trái đất. Mệnh lệnh này xác lập vị thế của con người không chỉ là một thụ tạo thụ động, mà là một "người đồng sáng tạo" (co-creator) được mời gọi tham dự vào công trình quan phòng của Thiên Chúa. Trong suốt dòng chảy lịch sử cứu độ, khả năng chế tác công cụ chính là biểu hiện rõ nét nhất của ân huệ này. Từ thời đại nông nghiệp, khi con người rèn chiếc cày từ thanh sắt để biến đổi đất đai phục vụ sự sống, cho đến thời đại công nghiệp với sự ra đời của động cơ hơi nước giúp nhân loại vượt qua giới hạn cơ bắp, con người luôn tìm cách mở rộng khả năng của mình. Và nay, với Trí tuệ Nhân tạo, con người đang thực hiện bước nhảy vọt táo bạo nhất và cũng đầy rủi ro nhất: mở rộng trí tuệ, mô phỏng lại chính khả năng suy tư và nhận thức mà Thiên Chúa đã ban tặng. Sự xuất hiện của AI, do đó, phải được nhìn nhận như một "dấu chỉ thời đại" (Sign of the times). Nó không phải là một ngẫu nhiên của lịch sử hay một tai nạn của khoa học, mà nằm trong tiến trình phát triển của văn minh nhân loại dưới sự cho phép của Thiên Chúa. Tuy nhiên, quyền năng càng lớn thì trách nhiệm càng cao. Giáo dục Công giáo đứng trước hiện tượng này không phải để chối bỏ hay sợ hãi, mà để thực hiện một cuộc phân định thiêng liêng (spiritual discernment) đầy nghiêm túc, nhằm đảm bảo rằng sự "đồng sáng tạo" này không trở thành sự "ngạo mạn của tháp Babel", nơi con người vì say mê kỹ thuật mà muốn thay thế vị trí của Thiên Chúa.

Chủ đề "Antiqua et Nova" mà chúng ta suy tư được lấy cảm hứng trực tiếp từ Tin Mừng Mát-thêu, nơi Đức Giêsu ví người kinh sư học hỏi về Nước Trời giống như chủ nhà lấy ra từ kho tàng của mình cả cái mới lẫn cái cũ. Trong giáo dục Công giáo, "Antiqua" chính là kho tàng Mặc Khải, là Truyền thống sống động của Giáo hội, là nền tảng luân lý Kitô giáo bất biến và cái nhìn nhân bản sâu sắc về con người như một chủ thể có linh hồn, có tự do và trách nhiệm luân lý. Trong khi đó, "Nova" là thực tại mới của kỷ nguyên thuật toán, của dữ liệu lớn (Big Data), học máy (Machine Learning) và thực tế ảo. Cuộc đối thoại giữa cái cũ và cái mới này nhằm mục đích tối thượng là đảm bảo kỹ thuật luôn được soi dẫn bởi chân lý, và phương tiện luôn phục vụ cho cứu cánh là con người. Chúng ta không thể dùng một cái bình tư duy cũ kỹ, xơ cứng để chứa đựng thứ rượu mới đầy sức mạnh của công nghệ, nhưng đồng thời cũng không thể để thứ rượu mới ấy làm vỡ nát cái bình căn tính đức tin. Nhiệm vụ của nhà giáo dục Công giáo là dung hòa, để kỹ thuật trở thành bệ phóng nâng cao phẩm giá nhân vị, chứ không phải là xiềng xích nô dịch con người vào các quy trình tự động hóa vô hồn.

Để có thể đưa ra những nhận định luân lý xác đáng, nguyên tắc "vô tri bất mộ" buộc chúng ta phải truy nguyên nguồn gốc và bản chất của AI. Lịch sử của khát vọng mô phỏng trí tuệ không bắt đầu từ Thung lũng Silicon thế kỷ 20, mà đã manh nha từ những huyền thoại cổ đại và những nỗ lực của các triết gia kinh viện muốn hệ thống hóa tư duy thành logic toán học. Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự đến với Alan Turing và câu hỏi mang tính cách mạng: "Máy móc có thể suy nghĩ không?". Từ đó, AI đã trải qua những thăng trầm, từ những mùa đông băng giá khi các hứa hẹn không thành hiện thực, đến sự bùng nổ hiện nay nhờ năng lực tính toán siêu việt. Dẫu vậy, dưới lăng kính triết học Công giáo và khoa học hiện đại, chúng ta cần phân biệt rạch ròi giữa AI Hẹp (Narrow AI) – thứ đang hiện diện khắp nơi, và AI Tổng quát (AGI) – một viễn tượng về cỗ máy có ý thức. Một nhận định thần học quan trọng cần được khẳng định: dù AI có khả năng xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây với các mạng nơ-ron nhân tạo phức tạp, bản chất của nó vẫn chỉ là sự mô phỏng (simulation). AI xử lý cú pháp (syntax) một cách xuất sắc nhưng hoàn toàn mù tịt về ngữ nghĩa (semantics). Nó có thể thống kê từ "đau khổ" xuất hiện bao nhiêu lần, liên kết với những từ nào, nhưng nó vĩnh viễn không bao giờ cảm nhận được nỗi đau. Quan trọng hơn, AI thiếu vắng "Lương tâm" – nơi sâu thẳm nhất mà con người đối diện với Thiên Chúa, và thiếu vắng "Linh hồn" – nguyên lý sự sống thiêng liêng. Do đó, AI vĩnh viễn là "vật", không bao giờ là "vị". Nó không có khả năng rung cảm, trắc ẩn hay yêu thương – những phẩm tính chỉ thuộc về con người, những kẻ được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa.

Đối diện với thực tại này, Giáo hội Công giáo với vai trò là "Mẹ và Thầy" đã nhanh chóng đưa ra những kim chỉ nam đạo đức, tiêu biểu là văn kiện "Rome Call for AI Ethics". Sáu nguyên tắc nền tảng của văn kiện này cần được thẩm thấu sâu sắc vào môi trường giáo dục. Trước hết là nguyên tắc Minh bạch (Transparency). Các thuật toán hiện đại thường hoạt động như những "hộp đen" bí ẩn, nơi chúng ta đưa dữ liệu vào và nhận kết quả mà không hiểu quá trình suy luận bên trong. Trong giáo dục, điều này tiềm ẩn rủi ro to lớn. Nếu một hệ thống AI đánh rớt một học sinh hoặc gợi ý một hướng nghiệp sai lệch, nó phải có khả năng giải trình lý do. Giáo dục Công giáo, vốn tôn trọng Sự Thật, không thể chấp nhận việc phó mặc tương lai con em mình cho những quyết định mơ hồ, thiếu minh bạch của máy móc. Kế đến là nguyên tắc Bao gộp (Inclusion). Dữ liệu dùng để huấn luyện AI thường phản ánh sự thiên vị của thế giới thực, ưu tiên nhóm người giàu, da trắng hoặc nam giới, trong khi bỏ quên người nghèo và các nhóm yếu thế. Giáo dục Công giáo, với tinh thần "ưu tiên chọn lựa người nghèo", đòi hỏi AI phải được thiết kế để thu hẹp khoảng cách số, giúp học sinh khiếm thị, học sinh vùng sâu vùng xa tiếp cận tri thức nhân loại, chứ không phải tạo ra thêm những rào cản bất công.

Bên cạnh đó, nguyên tắc Trách nhiệm (Responsibility) nhắc nhở chúng ta rằng máy móc, dù thông minh đến đâu, cũng không bao giờ là chủ thể chịu trách nhiệm luân lý; chỉ có con người mới chịu trách nhiệm. Giáo viên và nhà trường không bao giờ được phép đổ lỗi cho "lỗi hệ thống" khi có sai sót ảnh hưởng đến nhân phẩm học sinh. Nguyên tắc Không thiên vị (Impartiality) đòi hỏi nhà giáo dục phải tỉnh thức để lọc bỏ những định kiến xã hội như phân biệt chủng tộc hay giới tính có thể ẩn nấp trong các thuật toán, đảm bảo mỗi học sinh được đánh giá dựa trên nỗ lực và phẩm giá riêng biệt của mình. Cuối cùng, nguyên tắc Đáng tin cậy (Reliability) và Bảo mật (Security) nhấn mạnh việc bảo vệ sự riêng tư của trẻ em là tối thượng. Dữ liệu học tập và tâm lý của học sinh là vùng thánh địa cần được tôn trọng, không được phép trở thành món hàng thương mại cho các tập đoàn công nghệ khai thác vì lợi nhuận. Những nguyên tắc này không chỉ là những quy định khô khan, mà là sự cụ thể hóa của tình yêu Kitô giáo trong kỷ nguyên số.

Nhìn rộng hơn vào dòng chảy của Giáo huấn Xã hội Công giáo, chúng ta thấy một sự liên tục trong tư tưởng của Giáo hội về công nghệ và lao động. Từ thông điệp Rerum Novarum của Đức Lêô XIII, khi ngài lên tiếng bảo vệ phẩm giá người thợ trước sự đe dọa của máy móc công nghiệp, đến nay tinh thần ấy vẫn nguyên giá trị đối với "công nhân tri thức" trong thời đại AI. Con người không được sinh ra để trở thành nô lệ cho dây chuyền sản xuất, và ngày nay, càng không được trở thành nô lệ cho dữ liệu hay các chỉ số đo lường hiệu suất. Các Đức Giáo hoàng Phaolô VI và Gioan Phaolô II cũng luôn nhấn mạnh rằng kỹ thuật phải phục vụ cho sự phát triển toàn diện của con người, chứ không chỉ là tăng trưởng kinh tế. Đặc biệt, Đức Giáo hoàng Phanxicô trong thông điệp Laudato Si' và các sứ điệp gần đây đã cảnh báo mạnh mẽ về "mô hình kỹ trị" (technocratic paradigm). Đây là một tư duy nguy hiểm coi kỹ thuật và lợi nhuận là thước đo duy nhất của sự tiến bộ, gạt bỏ các giá trị đạo đức và nhân văn. Ngài lo ngại về một thế giới "siêu kết nối" về mặt kỹ thuật nhưng lại "cô đơn" về mặt hiện sinh, nơi AI có thể làm xói mòn tình huynh đệ nếu con người chỉ giao tiếp qua màn hình. Trong giáo dục, nếu AI được sử dụng chỉ để tối ưu hóa điểm số mà quên đi nhiệm vụ cốt lõi là dạy làm người, thì đó chính là sự suy đồi của mô hình kỹ trị mà chúng ta cần kiên quyết chối từ.

Trong môi trường giáo dục Công giáo cụ thể, chúng ta đối diện với những thách đố và cơ hội đan xen. Cần nhắc lại rằng AI, tự thân nó, là trung tính về mặt luân lý (morally neutral) như một công cụ, nhưng không bao giờ trung tính trong tác động của nó. Nó là con dao hai lưỡi: có thể giúp cá nhân hóa lộ trình học tập để phát huy tối đa tiềm năng của từng học sinh, nhưng cũng có thể bị lạm dụng để gian lận, đạo văn hay tạo ra những nội dung giả mạo (deepfake) hủy hoại danh dự người khác. Đạo đức, do đó, không nằm trong những dòng mã lệnh vô tri, mà nằm ở ý hướng (intention) của con người – người lập trình, người quản lý giáo dục và người sử dụng. Nhiệm vụ của giáo dục hiện đại là phải thực hiện một cuộc chuyển dịch căn bản: từ việc truyền thụ kiến thức (Information) sang việc đào luyện sự khôn ngoan (Formation/Wisdom). Bởi lẽ, AI có thể cung cấp câu trả lời cho câu hỏi "Cái gì" và "Như thế nào" nhanh hơn bất kỳ con người nào, nhưng chỉ có con người mới có thể trăn trở và trả lời cho câu hỏi "Tại sao" và "Để làm gì". Sứ mạng của nhà trường Công giáo là giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng biện phân (discernment), để các em có thể định vị được chân - giả, thiện - ác giữa một rừng thông tin hỗn độn do AI tạo ra.

Hơn thế nữa, vai trò của người thầy trong giáo dục Công giáo là không thể thay thế. Giáo dục không chỉ là sự chuyển giao dữ liệu, mà là một sự gặp gỡ thiêng liêng, một công trình cứu độ. AI không có khuôn mặt, không ánh mắt, không trái tim. Nó không thể thấu cảm nỗi đau của một học sinh có hoàn cảnh gia đình tan vỡ, không thể truyền cảm hứng bằng chính đời sống gương mẫu hy sinh. Người thầy Công giáo được mời gọi trở thành "Alter Christus" (Đức Kitô khác) đối với học trò của mình. AI có thể đóng vai trò là một trợ giảng đắc lực, giải phóng giáo viên khỏi những gánh nặng hành chính và chấm bài cơ học, để họ có thể dành trọn vẹn thời gian và tâm huyết cho việc quan trọng nhất: đồng hành (accompaniment) và hướng dẫn tâm linh cho học sinh. Bên cạnh đó, chúng ta cần đưa vào chương trình giáo dục môn học về "Đạo đức Thuật toán" (Algorethics). Không chỉ dạy học sinh kỹ năng viết mã (coding), mà quan trọng hơn là dạy đạo đức của việc viết mã. Một dòng code sai có thể làm sập hệ thống, nhưng một dòng code thiếu đạo đức có thể loại trừ hàng triệu người nghèo khỏi phúc lợi xã hội. Giáo dục Công giáo phải đào tạo nên những kỹ sư, nhà khoa học có "trái tim", biết sử dụng quyền năng của AI để bảo vệ môi trường và phục vụ cộng đồng nhân loại.

Cuối cùng, hướng đến khía cạnh Công lý và Hòa bình, chúng ta nhận thấy dữ liệu đang trở thành nguồn tài nguyên quý giá như dầu mỏ mới, và ai nắm giữ thuật toán, người đó nắm giữ quyền lực. Giáo hội phải là tiếng nói ngôn sứ đòi hỏi sự công bằng trong kỷ nguyên số, chống lại tình trạng "thực dân kỹ thuật số" (digital colonialism), nơi các quốc gia giàu có và các tập đoàn công nghệ áp đặt chuẩn mực văn hóa và ý thức hệ lên các nước nghèo thông qua AI. Giáo dục Công giáo phải nỗ lực để đảm bảo AI được xem là tài sản chung (common good), phục vụ lợi ích của toàn thể nhân loại. Đồng thời, theo lời mời gọi của Đức Phanxicô, chúng ta cần xây dựng một "văn hóa gặp gỡ" (culture of encounter) để chống lại văn hóa loại biên và sự cô lập. Trong lớp học, AI phải đóng vai trò là cầu nối giúp mở rộng tầm nhìn, chứ không phải là bức tường ngăn cách. Chúng ta cần cảnh giác với sự cá nhân hóa cực đoan của các thuật toán gợi ý, thứ có thể nhốt học sinh vào những "bong bóng lọc" (filter bubbles), khiến các em chỉ nghe và thấy những gì mình thích, dẫn đến sự cực đoan và thiếu khoan dung. Giáo dục phải phá vỡ những bong bóng này, thúc đẩy sự đối thoại chân thành và cởi mở giữa các con người thực.

Kết lại toàn bộ suy tư này, đỉnh cao của lý luận thần học và niềm hy vọng của chúng ta nằm ở Mầu nhiệm Nhập Thể (Incarnation). Thiên Chúa đã không chọn cứu độ con người bằng một "thuật toán" hoàn hảo từ xa, hay gửi xuống một bộ quy tắc được lập trình sẵn. Ngài đã "Làm Người", đã nhập thế, đã chạm vào da thịt nhân loại, đã cùng khóc, cùng cười và đã đổ máu trên Thập giá. Sự kiện vĩ đại này khẳng định giá trị tuyệt đối và không thể thay thế của sự hiện diện vật lý, của tương tác trực tiếp "mặt đối mặt". Trong giáo dục Công giáo, chúng ta đón nhận AI như một khí cụ đắc lực, một hồng ân thể hiện trí tuệ mà Thiên Chúa ban cho con người. Nhưng chúng ta đặt niềm tin tuyệt đối không phải vào máy móc, mà vào quyền năng biến đổi của Chúa Thánh Thần và sự tự do cao quý của con người. Tương lai của giáo dục không nằm ở sự thống trị lạnh lùng của những vi mạch silicon, mà nằm ở những con người có trái tim bằng thịt biết yêu thương, rung cảm và một trí tuệ được soi dẫn bởi đức tin. Chúng ta hãy mạnh dạn bước vào kỷ nguyên số với tâm thế của những người quản gia trung tín và khôn ngoan, cầm lái con tàu công nghệ hướng về bến bờ Chân - Thiện - Mỹ, để "Antiqua et Nova" cùng hòa quyện, tôn vinh Đấng là Cội Nguồn của mọi sự Hiểu biết và Khôn ngoan vĩnh cửu.

Lm. Anmai, CSsR