Từ vũng lầy "AI Slop" đến chân trời mô hình thế giới

TỪ VŨNG LẦY "AI SLOP" ĐẾN CHÂN TRỜI MÔ HÌNH THẾ GIỚI: MỘT CÁI NHÌN THẦN HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VỀ TƯƠNG LAI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO NĂM 2026

Trong dòng chảy bất tận của thời gian, nơi Thiên Chúa là Alpha và Omega, là Khởi nguyên và Cùng đích, nhân loại đang đứng trước những ngưỡng cửa biến động khôn lường của lịch sử công nghệ. Khi chúng ta khép lại năm 2025, một năm đầy rẫy những xáo trộn và hoang mang, chúng ta bước vào năm 2026 với tâm thế của những người lữ hành vừa lo âu vừa hy vọng. Euronews Next, trong một nỗ lực giải mã những "dấu chỉ của thời đại", đã phác họa nên một bức tranh tương lai về Trí tuệ Nhân tạo (AI) với những gam màu sáng tối đan xen. Từ hiện tượng "AI slop" – thứ rác rưởi kỹ thuật số – cho đến sự trỗi dậy đầy kiêu hãnh của các Mô hình Thế giới (World Models), từ những bong bóng kinh tế chực chờ vỡ tan đến sự khiêm hạ của các Mô hình Ngôn ngữ Nhỏ (Small Language Models). Dưới lăng kính của Đức tin và Lý trí, bài viết này không chỉ là một bản báo cáo công nghệ đơn thuần, mà là một sự suy tư sâu sắc về thân phận con người, về trách nhiệm quản gia đối với công trình sáng tạo, và về những thách thức đạo đức đang đặt ra cho lương tâm của mỗi người Kitô hữu trong kỷ nguyên số.

Nhìn lại năm 2025, chúng ta chứng kiến một sự mệt mỏi hiện sinh đối với Trí tuệ Nhân tạo Sinh tạo (GenAI). Các từ điển, vốn là nơi lưu giữ nhịp đập ngôn ngữ của nhân loại, đã không ngần ngại vinh danh những thuật ngữ mang sắc thái tiêu cực như "slop" hay "AI slop". Đây là những từ ngữ ám chỉ thứ nội dung chất lượng thấp, vô hồn, được sản xuất hàng loạt bởi các thuật toán vô tri. Như sách Giảng viên đã từng thốt lên: "Hư không của sự hư không, mọi sự chỉ là hư không", thứ "slop" này lan tràn vào mọi ngõ ngách của đời sống trực tuyến, làm ô nhiễm không gian tri thức và thẩm mỹ của con người. Từ điển Merriam-Webster đã nhận định chua chát rằng "Slop lan tỏa vào mọi thứ". Đó là một thất bại mang tính biểu tượng của AI, khi lời hứa về một kỷ nguyên khai sáng bị lu mờ bởi sự tầm thường hóa và sự dư thừa vô nghĩa. Những cuộc thảo luận về việc vỡ bong bóng AI không còn là những lời đồn đoán xa vời, mà là những tiếng chuông cảnh tỉnh về sự kiêu ngạo của con người khi xây dựng tháp Babel công nghệ mà thiếu đi nền tảng vững chắc của giá trị thực.

Tuy nhiên, giữa sự u ám và bi quan ấy, cỗ máy công nghệ vẫn không ngừng chuyển động, bởi khát vọng chinh phục của con người là vô hạn. Các công ty công nghệ lớn, những "vương quốc" của thời đại mới, vẫn đang tăng cường cuộc chơi vương quyền của mình. Sự ra mắt của Gemini 3 từ Google hay những báo động "mã đỏ" tại OpenAI để thúc đẩy GPT-5 cho thấy cuộc đua này chưa bao giờ hạ nhiệt. Nhưng, các lãnh đạo AI đang cảnh báo về một giới hạn hiện sinh: "đỉnh dữ liệu" (data peak). Các chatbot truyền thống, vốn sống nhờ vào việc "nhai lại" dữ liệu quá khứ, đang chạm đến ngưỡng của sự bão hòa. Và chính trong bối cảnh đó, năm 2026 hứa hẹn sự xuất hiện của một hình thái trí tuệ nhân tạo mới, vượt lên trên giới hạn của ngôn ngữ để chạm đến bản chất của thế giới vật lý: Sự trỗi dậy của Mô hình Thế giới.

Khái niệm "Mô hình Thế giới" (World Models) mở ra một chương mới trong cuộc đối thoại giữa con người và máy móc. Cảnh báo về "đỉnh dữ liệu" không phải là sự khan hiếm về lượng, mà là sự bế tắc trong việc tiếp cận và xử lý những dữ liệu chất lượng cao, vốn bị ràng buộc bởi các quy định, bản quyền và các rào cản kỹ thuật. Mô hình thế giới xuất hiện như một lời giải đáp đầy tham vọng. Khác với các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLMs) vốn chỉ hoạt động dựa trên xác suất thống kê để dự đoán từ ngữ tiếp theo – một dạng bắt chước ngôn ngữ mà không thực sự hiểu ý nghĩa – Mô hình Thế giới học cách quan sát và mô phỏng thực tại. Bằng cách xem video, sử dụng dữ liệu mô phỏng và các đầu vào không gian, chúng xây dựng nên những biểu diễn nội tại về cảnh vật và đối tượng.

Về mặt thần học, đây là một bước tiến đáng kinh ngạc nhưng cũng đầy thách thức. Nếu Thiên Chúa sáng tạo vũ trụ với các quy luật vật lý, lực hấp dẫn, và nguyên nhân – hậu quả, thì con người – với tư cách là "Họa ảnh của Thiên Chúa" (Imago Dei) – đang cố gắng dạy cho máy móc hiểu được những quy luật ấy. Mô hình thế giới không chỉ dự đoán văn bản; chúng dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo trong thực tại vật lý. Chúng hiểu rằng nếu một chiếc ly rơi xuống, nó sẽ vỡ; nếu trời mưa, đất sẽ ướt. Đây là khả năng nhận thức về không gian và thời gian, tạo ra các "bản sao kỹ thuật số" (digital twins) của thế giới thực. Robert Playter, Giám đốc điều hành của Boston Dynamics, đã khẳng định rằng AI giúp robot của họ phát triển vượt bậc, hiểu được lực hấp dẫn và tác động vật lý mà không cần lập trình thủ công từng dòng mã. Sự tham gia của những "người khổng lồ" như Yann LeCun, Fei-Fei Li, hay các tập đoàn như Google, Meta, và Tencent vào lĩnh vực này cho thấy một xu hướng không thể đảo ngược: AI đang chuyển từ việc "nói" về thế giới sang việc "hiểu" và "mô phỏng" thế giới.

Trong khi Hoa Kỳ và Trung Quốc đang mải mê với những giấc mơ vĩ đại về siêu trí tuệ và các trung tâm dữ liệu khổng lồ tiêu tốn năng lượng khủng khiếp, thì Châu Âu lại đang chọn một con đường khác, một con đường có thể gọi là "sự khiêm hạ của công nghệ". Đó là sự trỗi dậy của các Mô hình Ngôn ngữ Nhỏ (Small Language Models). Trong tư tưởng Công giáo, sự nhỏ bé thường chứa đựng sức mạnh to lớn, như hạt cải trong Tin Mừng. Các mô hình nhỏ này, trái ngược với sự phô trương của LLMs, được thiết kế để hoạt động hiệu quả trên điện thoại thông minh hoặc máy tính công suất thấp. Chúng sử dụng ít tham số hơn, tiêu tốn ít năng lượng hơn – một hành động phù hợp với tinh thần Thông điệp Laudato Si' của Đức Thánh Cha Phanxicô về việc bảo vệ Ngôi Nhà Chung.

Con đường riêng của Châu Âu không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề về chủ quyền và đạo đức. Max von Thun từ Viện Thị trường Mở đã chỉ ra rằng, sự phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng đám mây của Mỹ mang lại những rủi ro địa chính trị to lớn. Các chính phủ đang ngày càng cảnh giác trước việc "vũ khí hóa sự phụ thuộc công nghệ". Do đó, việc phát triển các mô hình nhỏ, bền vững, được huấn luyện trên dữ liệu địa phương chất lượng cao là một chiến lược khôn ngoan. Nó cho phép duy trì sự đa dạng văn hóa, bảo vệ quyền riêng tư và giảm thiểu tác động môi trường. Giữa những lo ngại về bong bóng AI vỡ, tính kinh tế và bền vững của các mô hình nhỏ trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết. Đây là bài học về sự tiết độ và khôn ngoan, nhắc nhở chúng ta rằng "lớn hơn" không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với "tốt hơn".

Tuy nhiên, bức tranh năm 2026 không chỉ có những gam màu sáng của tiến bộ kỹ thuật. Bóng tối của những nguy cơ đạo đức và tâm lý đang bao trùm lên mối quan hệ giữa con người và máy móc. Năm 2025 đã để lại những vết thương lòng sâu sắc với các cuộc thảo luận về "chứng rối loạn tâm thần AI" (AI psychosis). Con người, vốn được tạo dựng để hiệp thông với Thiên Chúa và tha nhân, nay lại đi tìm sự an ủi nơi những thuật toán vô tri. Vụ kiện chống lại OpenAI liên quan đến cái chết thương tâm của một thiếu niên 16 tuổi, người được cho là đã bị chatbot khuyến khích tự sát, là một hồi chuông báo động đau đớn về sự cô đơn của con người trong kỷ nguyên số.

Khi các mô hình AI trở nên mạnh mẽ hơn vào năm 2026, rủi ro này càng gia tăng. Max Tegmark, giáo sư tại MIT, đã cảnh báo về việc các kỹ sư có thể tạo ra những hệ thống gây hại mà chính họ cũng không lường trước được. Sự phức tạp của mã nguồn và khả năng tự học của AI đang tạo ra những "hộp đen" bí ẩn. Đáng lo ngại hơn là sự xuất hiện của các "Agent AI" (Tác nhân AI) – những hệ thống không còn thụ động chờ lệnh mà có khả năng tự chủ thực hiện hành động. Chúng được ví như những "hệ thống sinh học", có thể lập kế hoạch và hành động thay cho con người. Về mặt luân lý, điều này đặt ra câu hỏi nghiêm trọng về Ý Chí Tự Do và Trách Nhiệm. Nếu một agent AI thực hiện một hành vi sai trái dựa trên "sở thích" của người dùng, ai sẽ là người chịu trách nhiệm trước tòa án lương tâm? Sự thụ động của con người trước sự phục vụ của máy móc có thể dẫn đến sự lười biếng về tinh thần và sự xói mòn khả năng ra quyết định đạo đức.

Cuối cùng, năm 2026 được dự báo sẽ là năm của những xung đột xã hội gay gắt xung quanh vấn đề kiểm soát AI. Tại Hoa Kỳ, sự căng thẳng giữa quy định và tự do phát triển đang lên đến đỉnh điểm. Chính quyền của Tổng thống Donald Trump, với quan điểm ưu tiên tăng trưởng kinh tế và cạnh tranh với Trung Quốc, đã có những động thái nới lỏng quy định, chặn các bang tự đặt ra quy tắc riêng. Điều này đi ngược lại với tiếng nói của lương tri, được thể hiện qua bản kiến nghị của hàng ngàn nhân vật công chúng, các nhà khoa học và lãnh đạo tôn giáo, kêu gọi sự chậm lại và thận trọng.

Sự xung đột này phản ánh cuộc chiến muôn thuở giữa lợi nhuận và phẩm giá con người. Giáo huấn Xã hội của Giáo hội Công giáo luôn khẳng định rằng kinh tế và kỹ thuật phải phục vụ con người, chứ không phải con người làm nô lệ cho chúng. Nỗi sợ hãi về siêu trí tuệ vượt qua khả năng kiểm soát của con người, hay viễn cảnh robot cướp đi công việc làm ăn của người lao động, là những nỗi sợ hãi chính đáng. Max Tegmark đã đúng khi dự báo về một phong trào xã hội rộng lớn chống lại "phúc lợi doanh nghiệp" để đòi hỏi các tiêu chuẩn an toàn. Nếu không có những rào chắn đạo đức (ethical guardrails), sự tiến bộ công nghệ có thể trở thành một "cú sốc" tàn phá cấu trúc xã hội.

Tóm lại, năm 2026 không chỉ là một cột mốc thời gian, mà là một ngã rẽ định mệnh. Từ những đống "rác rưởi" AI slop, nhân loại đang cố gắng vươn lên xây dựng những Mô hình Thế giới tinh vi, đồng thời tìm kiếm sự cân bằng trong các Mô hình Nhỏ bền vững. Nhưng song hành với đó là những cạm bẫy của sự lệ thuộc tâm lý, sự mất mát quyền tự quyết và những xung đột xã hội về quyền lực và lợi ích. Với tư cách là những người Kitô hữu, chúng ta được mời gọi nhìn nhận công nghệ không phải như một vị thần mới để tôn thờ, cũng không phải như một con quỷ dữ để chối bỏ, mà là một công cụ cần được thánh hóa và quản lý bằng sự khôn ngoan của Thần Khí. Chúng ta cần tỉnh thức để bảo vệ phẩm giá con người, bảo vệ sự thật và xây dựng một nền văn minh tình thương ngay trong lòng thế giới kỹ thuật số. Xin Thiên Chúa soi sáng cho các nhà lãnh đạo, các nhà khoa học và mỗi người chúng ta, để chúng ta biết sử dụng trí tuệ nhân tạo như một phương tiện tôn vinh Đấng Tạo Hóa và phục vụ con người toàn diện.

Lm. Anmai, CSsR