Vatican đang định hình đạo đức của trí tuệ nhân tạo như thế nào

VATICAN ĐANG ĐỊNH HÌNH ĐẠO ĐỨC CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO NHƯ THẾ NÀO

Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng sâu rộng đến mọi khía cạnh của cuộc sống con người, Vatican – trung tâm của Giáo hội Công giáo – đã nổi lên như một tiếng nói độc đáo, mang tính thần học và đạo đức. Không chỉ coi AI là một thành tựu kỹ thuật, Vatican nhấn mạnh rằng đây là một vấn đề đạo đức và tinh thần sâu sắc, liên quan trực tiếp đến phẩm giá con người, trách nhiệm với tạo hóa và mối quan hệ với Thiên Chúa. Với lịch sử lâu đời trong việc hướng dẫn đạo đức xã hội, Vatican đang đóng góp tích cực vào việc định hình các nguyên tắc đạo đức cho AI, nhằm đảm bảo công nghệ này phục vụ lợi ích chung của nhân loại thay vì trở thành công cụ gây hại.

Sự tham gia của Vatican vào lĩnh vực đạo đức AI bắt đầu từ những năm đầu thập niên 2010. Cha Paolo Benanti, một chuyên gia về đạo đức công nghệ, đã khởi xướng các nghiên cứu từ năm 2009 trong chương trình tiến sĩ của mình, tập trung vào đạo đức công nghệ. Đến năm 2012, ông đã giảng dạy các khóa học về "Thần học và AI". Sự tham gia chính thức tăng cường từ năm 2016-2017, khi Vatican thiết lập các liên hệ ban đầu với các công ty công nghệ lớn của Mỹ. Đỉnh điểm là năm 2019, khi Đức Giáo hoàng Phanxicô tiếp kiến riêng các lãnh đạo công nghệ, chuyển hướng cuộc thảo luận từ khía cạnh kỹ thuật sang tác động xã hội của AI. Điều này phản ánh cách tiếp cận của Vatican: không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn thúc đẩy đối thoại thực tiễn với các bên liên quan.

Một trong những sáng kiến quan trọng nhất là "Lời Kêu Gọi Roma Vì Đạo Đức AI" (Rome Call for AI Ethics), được công bố năm 2020. Tài liệu này phác thảo sáu nguyên tắc không mang tính tôn giáo cụ thể, nhằm đảm bảo tính khả dụng rộng rãi: minh bạch, hòa nhập, trách nhiệm, vô tư, đáng tin cậy và an toàn. Được đặt tên "Roma" thay vì "Vatican" để tránh thiên kiến tôn giáo, lời kêu gọi này ban đầu được ký bởi Giáo hội Công giáo cùng các công ty như Microsoft và IBM. Lễ ký kết diễn ra trên Via della Conciliazione ở Ý vì lý do hậu cần. Đến năm 2023, các tín đồ Hồi giáo và Do Thái giáo tham gia, đánh dấu sự đồng thuận giữa các tôn giáo Abraham. Vào tháng 7 năm 2024 tại Hiroshima, 21 tôn giáo toàn cầu đã ký kết, đại diện cho đa số dân số tôn giáo trên Trái Đất theo dữ liệu của Viện Pew. Sáng kiến này nhằm tạo ra một phong trào văn hóa thống nhất con người xung quanh đạo đức AI, đặc biệt trong bối cảnh lo ngại toàn cầu về rủi ro của công nghệ này.

Vatican đã hợp tác với các công ty công nghệ từ năm 2016-2017, bao gồm các cuộc họp với các doanh nghiệp Mỹ, và liên quan đến các tổ chức như FAO (Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc) và Nghị viện Châu Âu. Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nhấn mạnh tác động của AI đối với giới trẻ và công nghệ kỹ thuật số trong bài phát biểu năm 2019, thúc đẩy đối thoại hợp tác. Các nguyên tắc đạo đức trong Lời Kêu Gọi Roma và các tài liệu Vatican nhấn mạnh rằng AI phải là công cụ hỗ trợ, không kiểm soát suy nghĩ hay thay thế mối quan hệ con người. Điều này đòi hỏi cân nhắc kỹ lưỡng về phẩm giá con người và lợi ích chung. Phẩm giá con người tập trung vào quyền tự quyết, chẳng hạn như theo đuổi hạnh phúc, mà AI có thể làm suy yếu qua khả năng dự đoán – ví dụ như gợi ý nội dung trên nền tảng streaming hoặc ảnh hưởng hành vi. Các ví dụ tích cực bao gồm AI hỗ trợ tuân thủ thuốc men cho bệnh mãn tính như tiểu đường, trong khi các ứng dụng tiêu cực có thể ảnh hưởng đến quyết định việc làm hoặc nơi cư trú.

Vấn đề này dẫn đến nhu cầu về "quyền nhận thức" – quyền biết khi hệ thống ảnh hưởng đến hành vi. Vatican coi AI là công nghệ đa năng như điện năng, ảnh hưởng xã hội qua sự dịch chuyển quyền lực và phức tạp hóa. Cùng một công cụ (ví dụ AI kiểm tra hạt cà phê) có thể phục vụ mục đích lành mạnh hoặc hại, tùy thuộc vào ngữ cảnh. Vatican khung AI như một vấn đề đạo đức và tinh thần, tích hợp thần học với công nghệ, coi nó như giàn giáo cho cuộc sống con người ảnh hưởng đến nhân cách, quyền tự chủ và phẩm giá, không chỉ là vấn đề kỹ thuật.

Năm 2025, Vatican phát hành tài liệu "Antiqua et nova: Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo Và Trí Tuệ Con Người", do Ban Tín Lý Đức Tin và Ban Văn Hóa Giáo Dục soạn thảo. Tài liệu này khám phá thách thức và cơ hội của AI dưới ánh sáng trí tuệ cổ xưa và mới mẻ (Mt 13:52). Nó coi trí tuệ con người là món quà từ Thiên Chúa, bắt nguồn từ việc được tạo dựng "theo hình ảnh Thiên Chúa" (St 1:27), và kêu gọi sử dụng trách nhiệm trong việc quản lý tạo hóa (St 2:15). Giáo hội ủng hộ tiến bộ khoa học và công nghệ như sự hợp tác với Thiên Chúa, tôn vinh Ngài qua kỹ năng con người (Hc 38:6). AI, được thiết kế để bắt chước trí tuệ con người, đặt ra lo ngại về sự thật, trách nhiệm đạo đức và tác động xã hội, đánh dấu "sự thay đổi thời đại" (Đức Phanxicô).

Phần nhân học thần học khám phá trí tuệ con người qua truyền thống triết học và thần học. Aristotle lưu ý mong muốn tự nhiên của con người để biết, phân biệt họ với động vật qua trừu tượng hóa. Thánh Tôma Aquinô mô tả trí tuệ hoạt động ở hai chế độ bổ sung: intellectus (nắm bắt trực giác sự thật) và ratio (lý luận diễn dịch), hình thành hành động intelligere. Lý tính thấm nhuần mọi khả năng con người, bao gồm ý chí, tình yêu và chức năng thể xác. Thân xác coi con người như sự thống nhất giữa thân xác và linh hồn, vượt qua vật chất qua bản chất hướng tới vĩnh cửu của linh hồn, được soi sáng bởi Sự Nhập Thể. Quan hệ định hướng con người đến sự hiệp thông, dựa trên Thiên Chúa Ba Ngôi, với tình yêu Thiên Chúa không thể tách rời khỏi tình yêu tha nhân (1 Ga 4:20; Mt 22:37-39).

Trí tuệ tìm kiếm sự thật (Deus caritas est), cho phép vượt qua và sáng tạo, tìm ý nghĩa cuối cùng ở Thiên Chúa. Quản lý phản ánh trí tuệ thần linh, kêu gọi con người canh tác tạo hóa (St 2:15). Trí tuệ toàn diện bao gồm chiều kích tinh thần, nhận thức, thân xác và quan hệ, bao gồm niềm vui trong sự thật, tốt lành và đẹp đẽ, và sự mở lòng chiêm niệm với mầu nhiệm thần linh. Trí tuệ trong truyền thống Kitô giáo tích hợp sự thật vào đời sống đạo đức và tinh thần, định hình bởi tình yêu thần linh (Rm 5:5). Nó vượt qua hiệu suất nhiệm vụ, liên quan đến sự mở lòng với các câu hỏi cuối cùng và Điều Thiện. Tài liệu đối lập điều này với giới hạn chức năng của AI, thúc đẩy trí tuệ của trái tim (Đức Phanxicô) để phân biệt vai trò của AI trong việc thúc đẩy tiến bộ con người.

Các hàm ý đạo đức cho AI nhấn mạnh rằng AI là sản phẩm của trí tuệ con người, không phải hình thức của nó, thực hiện nhiệm vụ qua suy luận thống kê nhưng thiếu suy nghĩ thật sự, thân xác, quan hệ, phân biệt đạo đức và vượt qua. Nó rủi ro giảm thiểu chức năng, hạ thấp con người bằng cách gắn giá trị với hiệu suất thay vì phẩm giá vốn có (imago Dei). Đạo đức nhấn mạnh trách nhiệm đạo đức: chỉ con người là tác nhân đạo đức, thực hành tự do và lương tâm. AI phải tôn trọng phẩm giá, thúc đẩy phúc lợi và phù hợp với kế hoạch của Thiên Chúa. Các hướng dẫn bao gồm trách nhiệm (giám sát con người trong quyết định), minh bạch và đánh giá mục đích, phương tiện và tầm nhìn. Nó nên hỗ trợ tự do, tránh phụ thuộc và tích hợp công bằng, phụ trợ.

Rủi ro như thiên kiến, bất bình đẳng và phi nhân hóa phải được giảm thiểu; AI phục vụ lợi ích chung khi được hướng dẫn bởi trí tuệ con người hướng tới tình huynh đệ và phát triển toàn diện (Đức Phanxicô). Giáo hội kêu gọi phân biệt trong phát triển và sử dụng AI, ưu tiên phẩm giá con người. Các nhà phát triển, người dùng, cơ quan quản lý phải đảm bảo trách nhiệm, minh bạch và phù hợp đạo đức. Gia đình, giáo dục viên, mục tử và giám mục nên giải quyết hàm ý của AI. Xã hội, bao gồm chính phủ và tổ chức, phải quy định để ngăn chặn hại, thúc đẩy công bằng và nuôi dưỡng trách nhiệm.

Các hành động cụ thể: xác minh nội dung AI về sự thật; tránh nhân hóa hoặc lừa dối với AI; tích hợp AI giáo dục để nâng cao tư duy phê phán; bảo vệ quyền riêng tư và quan hệ; sử dụng AI bền vững cho việc chăm sóc tạo hóa; cấm vũ khí tự động gây chết người; và hướng AI tới hòa bình, công bằng và hiệp thông với Thiên Chúa. AI thách thức nhân loại trưởng thành trong trách nhiệm và tinh thần (Đức Phanxicô). Câu hỏi chính là liệu tiến bộ công nghệ có làm con người trưởng thành tinh thần, nâng cao phẩm giá, trách nhiệm và mở lòng với tha nhân. AI phải bổ sung, không thay thế, sự phong phú của trí tuệ con người. Trí tuệ thật sự – tầm nhìn tinh thần tích hợp toàn bộ và phần – đối mặt với sự mới mẻ của AI, tìm thấy qua ân sủng của Thánh Thần và bác ái (Kn 6:12-16).

Các tín hữu nên sử dụng AI để thúc đẩy lợi ích chung, chăm sóc tạo hóa, tìm kiếm sự thật, nuôi dưỡng phát triển và đạt hiệp thông với Thiên Chúa, hướng tới Mầu Nhiệm Phục Sinh của Chúa Kitô. Vatican khung đạo đức AI không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là mệnh lệnh tinh thần và đạo đức. Các hướng dẫn khung AI như nỗ lực đồng sáng tạo với Thiên Chúa bảo vệ phẩm giá con người, bảo vệ lợi ích chung và quản lý tạo hóa. AI được mô tả như món quà của sáng tạo con người, chính là món quà từ Thiên Chúa, nhưng tiến bộ không kiểm soát rủi ro duy trì phân biệt đối xử, thao túng dân số dễ bị tổn thương và làm suy yếu tự chủ con người.

Cách tiếp cận này dựa trên truyền thống Giáo hội về duy trì phẩm giá con người, lấy từ giáo huấn xã hội Công giáo trong các thông điệp như Laudato Si’ (nhấn mạnh quản lý môi trường) và Fratelli Tutti (tập trung vào lợi ích chung và chăm sóc người bị gạt ra bên lề). Các hướng dẫn phác thảo nguyên tắc cơ bản để đảm bảo AI nhân trung tâm và phù hợp với lợi ích chung: Phẩm giá con người – AI phải phục vụ nhân loại và tôn trọng phẩm giá độc đáo của mỗi cá nhân, cấm khai thác, thao túng, loại trừ hoặc hệ thống duy trì thiên kiến và làm suy giảm tự chủ; Minh bạch và Trách nhiệm – Hệ thống AI phải hoạt động minh bạch, với giám sát đạo đức; tất cả nội dung do AI tạo phải được dán nhãn rõ ràng để phân biệt với đóng góp con người; Quản lý Tạo Hóa – Dựa trên Laudato Si’, AI nên tránh hại và đóng góp cho sức khỏe sinh thái, ưu tiên bền vững dài hạn hơn lợi nhuận ngắn hạn; Lợi ích Chung – AI phải lợi ích cho tất cả, đặc biệt người bị gạt ra bên lề, bằng cách đảm bảo tiếp cận bình đẳng và ngăn chặn làm sâu sắc bất bình đẳng xã hội.

Các hướng dẫn rõ ràng cấm ứng dụng AI phân biệt đối xử, duy trì bất bình đẳng, gây hại thể chất hoặc tâm lý qua thao túng, loại trừ người khuyết tật hoặc vi phạm phẩm giá con người. Khung tích hợp nguyên tắc từ các tài liệu giáo hoàng: Laudato Si’ nhấn mạnh đổi mới công nghệ cho bền vững và coi tạo hóa như món quà từ Thiên Chúa giao phó cho nhân loại; Fratelli Tutti hỗ trợ lợi ích chung, đặc biệt lợi ích cho người bị gạt ra bên lề và nuôi dưỡng tính liên kết. Những điều này gắn đạo đức AI với nguyên tắc thần học, định vị giám sát như nghĩa vụ đạo đức và tinh thần phù hợp với sứ mệnh Giáo hội.

Ứng dụng thực tiễn cho phát triển AI bao gồm giám sát đạo đức: Thành lập ủy ban AI để giám sát tuân thủ, đánh giá rủi ro và đảm bảo minh bạch, mở rộng vượt qua khía cạnh pháp lý đến nghĩa vụ đạo đức; Chăm sóc sức khỏe: Bệnh nhân phải được thông báo về vai trò của AI trong chăm sóc để duy trì minh bạch và tự chủ; Hệ thống Tư pháp: Cấm AI đảm nhận chức năng tư pháp; thẩm phán con người giữ quyền diễn giải luật, bảo vệ công lý như ơn gọi con người; Thực hiện Rộng rãi: Khuyến khích chống lại chủ nghĩa quyết định công nghệ và chủ nghĩa công cụ, thúc đẩy tham gia phê phán với AI để cân bằng hại và tốt, đồng thời giải quyết thách thức như ràng buộc tài nguyên trong các tổ chức Công giáo và căng thẳng với xu hướng công nghệ hướng lợi nhuận.

Tài liệu Vatican nhấn mạnh rằng đạo đức của AI phụ thuộc vào lựa chọn con người, vì con người hướng AI tới mục đích tích cực hoặc tiêu cực, với trách nhiệm cuối cùng và trách nhiệm thuộc về người quyết định con người. Các hướng dẫn đạo đức nhấn mạnh tôn trọng phẩm giá con người, thúc đẩy phúc lợi, tránh trình bày sai AI như con người, ngăn chặn lừa dối trong giáo dục và mối quan hệ, và đảm bảo giám sát để duy trì minh bạch. Rủi ro tiềm năng bao gồm duy trì gạt ra bên lề, phân biệt đối xử, khoảng cách kỹ thuật số, bất bình đẳng xã hội; làm suy yếu kỹ năng và độc lập trong giáo dục qua phụ thuộc quá mức; tạo nội dung thao túng, thông tin sai và deepfake; và trong ứng dụng quân sự, cho phép vũ khí tự động, loại bỏ giám sát con người và khơi mào chạy đua vũ trang với hậu quả thảm khốc.

Lợi ích phát sinh khi AI hỗ trợ ơn gọi con người bằng cách tăng năng suất qua tự động hóa nhiệm vụ thông thường, hỗ trợ chăm sóc sức khỏe và đóng góp tích cực cho mối quan hệ liên cá nhân, giáo dục, công việc, nghệ thuật, luật và quan hệ quốc tế. AI gắn với phẩm giá con người và tạo hóa như phần mở rộng của quyền lực con người trong kế hoạch của Thiên Chúa, nhưng sử dụng phải phù hợp với tự do con người và đánh giá đạo đức, đối lập với thiếu trí tuệ thật sự của AI – giới hạn ở nhiệm vụ mà không có tự nhận thức, đồng cảm, mối quan hệ hoặc lương tâm – với trí tuệ con người hướng tới sự thật, tốt lành và các câu hỏi cuộc sống cuối cùng.

Qua các sáng kiến và tài liệu này, Vatican không chỉ định hình đạo đức AI mà còn mời gọi toàn nhân loại suy ngẫm về vai trò của công nghệ trong hành trình tinh thần. Bằng cách tích hợp thần học với đạo đức hiện đại, Vatican đảm bảo rằng AI trở thành công cụ phục vụ con người, tôn vinh Thiên Chúa và thúc đẩy một thế giới công bằng, nhân văn hơn. Sự tham gia này chứng tỏ rằng trong kỷ nguyên số, tiếng nói tôn giáo vẫn giữ vị trí quan trọng, hướng dẫn nhân loại vượt qua thách thức để đạt tới sự hoàn thiện thực sự.

Lm. Anmai, CSsR