Có nên đeo tang trong ngày Thứ Sáu Tuần Thánh?

CÓ NÊN ĐEO TANG TRONG NGÀY THỨ SÁU TUẦN THÁNH?

Câu hỏi “Có nên đeo tang (chít khăn tang, mặc áo tang trắng) trong ngày Thứ Sáu Tuần Thánh không?” không phải là vấn đề nhỏ. Đây là một thực hành đạo đức bình dân đã ăn sâu bén rễ trong nhiều giáo xứ, giáo họ suốt hàng trăm năm tại Việt Nam. Hình ảnh các tín hữu – nhất là phụ nữ và người lớn tuổi – mặc áo trắng bằng vải sô thô, đầu chít khăn tang trắng, đứng Ngắm Đứng, tham dự nghi thức Tháo Đinh, Táng Xác Chúa, Đọc Đoạn hay Than Mồ vào chiều Thứ Sáu Tuần Thánh, đã trở thành biểu tượng quen thuộc của lòng sùng kính và sự thương tiếc sâu sắc trước cuộc khổ nạn của Đức Giêsu Kitô.

Tuy nhiên, dưới ánh sáng của phụng vụ được canh tân sau Công đồng Vatican II, của Sách Lễ Rôma năm 1970, của Nghi thức An táng Kitô giáo năm 1969, và đặc biệt là Hiến chế về Phụng vụ Thánh Sacrosanctum Concilium, nhiều lý do thần học, lịch sử, mục vụ và linh đạo cho thấy việc đeo tang theo kiểu tang lễ Việt Nam trong ngày này không còn phù hợp và nên được loại bỏ dần một cách khôn ngoan, có giáo lý rõ ràng.

Việc giữ lại các hình thức đạo đức bình dân quý giá (Ngắm Đứng, Tháo Đinh, Táng Xác Chúa, Đàng Thánh Giá…) là cần thiết để nuôi dưỡng đức tin, nhưng cần điều chỉnh để hòa hợp với tinh thần Phục Sinh của mầu nhiệm Vượt Qua. Dưới đây là phân tích chi tiết, dài và kỹ lưỡng nhất, được chia thành nhiều phần rõ ràng.

Phần I: Nguồn gốc lịch sử của việc đeo tang trong ngày Thứ Sáu Thánh tại Việt Nam – Sự hội nhập văn hóa đáng quý của các thừa sai Dòng Tên

Trong văn hóa Việt Nam truyền thống, tang phục có ý nghĩa rất sâu sắc và thiêng liêng. Áo tang thường là vải trắng loại sô thô xấu, khăn tang trắng quấn đầu, nhằm thể hiện:

• Tình nghĩa keo sơn giữa người sống và người chết.

• Lòng thương xót, sự tiếc thương chân thành.

• Vẻ tiều tụy, đau đớn, khiêm hạ trước sự mất mát lớn lao.

Khi các nhà truyền giáo Dòng Tên đến Việt Nam vào thế kỷ XVII, đặc biệt là linh mục Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ, 1591-1660), họ đã khéo léo áp dụng nguyên tắc thích nghi và hội nhập văn hóa (inculturatio) – một phương pháp truyền giáo rất tiến bộ thời bấy giờ. Cha Đắc Lộ và các đồng nghiệp không triệt tiêu văn hóa bản địa mà dùng những yếu tố tốt đẹp của nó để dẫn đưa người Việt đến với Tin Mừng.

Trong Mùa Chay và Tuần Thánh, các thừa sai tổ chức nhiều sinh hoạt phụng vụ và đạo đức bình dân hết sức sinh động, hấp dẫn để giáo dân tham dự đông đảo:

• Thứ Năm Thánh: Rước kiệu Tiệc Ly (Rước Tiệc Chiên), tái hiện bữa tối cuối cùng của Chúa Giêsu với các môn đệ.

• Thứ Sáu Thánh: Rước kiệu bắt Chúa, Đọc Đoạn (các đoạn Kinh Thánh về cuộc Thương Khó), Ngắm Đứng, Dâng hạt Mân Côi, Tháo Đinh, Táng Xác Chúa – với giáo dân mặc áo trắng và chít khăn tang trắng, than khóc, diễn tả sự đau thương.

• Thứ Bảy Thánh: Viếng hang đá, Hôn chân Chúa, Rước kiệu Đàng Thánh Giá trọng thể ngoài trời, Ngắm Dấu Đinh.

• Chúa Nhật Phục Sinh: Kiệu tượng Chúa Phục Sinh long trọng và kiệu Đức Mẹ.

Thời điểm đó (thế kỷ XVII-XVIII), việc thực hành đeo tang và than khóc tại Việt Nam được coi là phù hợp và hợp lý, vì nó đồng điệu với quan niệm chung của Giáo Hội khắp nơi. Các tín hữu thời bấy giờ gọi ngày Thứ Sáu Thánh là “ngày thương khóc”, “ngày than vãn”, “ngày sầu buồn”, “ngày tiếc thương” trước cuộc khổ nạn và cái chết của Đức Giêsu. Trước Công đồng Vatican II, trong phụng vụ chính thức, tư tế và phó tế cũng mặc phẩm phục đen giống như nghi lễ an táng, tạo nên bầu khí u buồn, tang tóc rõ rệt.

Đây là nỗ lực cao đẹp của các thừa sai: dùng ngôn ngữ văn hóa Việt Nam (tang lễ) để giúp người dân cảm nhận được nỗi đau của Chúa Giêsu, từ đó dẫn họ đến đức tin và lòng sùng kính. Nhiều thế hệ tín hữu Việt Nam đã được nuôi dưỡng đức tin nhờ những nghi thức này, và chúng đã góp phần làm cho Giáo Hội Việt Nam phát triển mạnh mẽ dù trong bối cảnh bách hại.

Phần II: Sự thay đổi sâu sắc trong tinh thần phụng vụ sau Công đồng Vatican II – Thứ Sáu Thánh không còn là “đám tang”

Tuy nhiên, Công đồng Vatican II (1962-1965) và việc cải tổ phụng vụ năm 1969-1970 đã mang lại một luồng sinh khí mới cho toàn bộ năm phụng vụ, đặc biệt là Tam Nhật Vượt Qua.

Trước năm 1969:

• Tam Nhật được gọi là Tam Nhật Thánh.

• “Vượt Qua” hay “Phục Sinh” chủ yếu quy chiếu về Chúa Nhật Phục Sinh.

• Năm 1956, ngày này mang tên chính thức là “Thứ Sáu của cuộc khổ nạn và cái chết của Chúa”.

Từ năm 1969 trở đi (Sách Lễ của Đức Phaolô VI):

• Tên gọi chính thức là “Thứ Sáu của cuộc Thương Khó Chúa” (Feria Sexta in Passione Domini).

• Nhiều nhà thần học đề nghị gọi là “Thứ Sáu Phục Sinh” để nhấn mạnh rằng vinh quang Phục Sinh đã ẩn chứa và bắt đầu tỏ hiện ngay trong Thập Giá.

Các Giáo phụ thời sơ khai như Thánh Irênê (thế kỷ II) và Tertullianô đã gọi ngày này là ngày Vượt Qua (Pasch) theo nghĩa rộng: không chỉ là cái chết, mà là một vận hành, một hành trình dẫn đến sự sống mới (x. Ga 12,24: “Nếu hạt lúa gieo vào lòng đất mà không chết đi, thì nó vẫn trơ trọi một mình; còn nếu chết đi, nó sẽ sinh được nhiều hạt khác”).

Thứ Sáu Tuần Thánh là ngày tưởng niệm cuộc Thương Khó và cái chết của Đức Giêsu, nhưng đồng thời là ngày kính mừng sự sống, vì cái chết của Ngài hoàn toàn khác biệt với mọi cái chết trên trần gian. Đức Giêsu không phải là nạn nhân bất lực của tội lỗi và sự dữ. Ngài là “Đấng Hằng Sống, đã chết, và nay sống đến muôn thuở muôn đời” (Kh 1,18). Cuộc Thương Khó là chiến thắng vĩ đại của tình yêu Thiên Chúa trên tội lỗi, trên ma quỷ và trên tử thần.

Hệ quả quan trọng:

1. Trong Thứ Sáu Thánh, chúng ta không chỉ than khóc mà còn hân hoan trước chiến thắng của Đức Giêsu. Chúng ta vui mừng tham dự vào cuộc vinh thắng của tình yêu Ngài. Các bản văn phụng vụ, lời nguyện, và những bài hát kính thờ Thánh Giá trong nghi thức Thứ Sáu Thánh đều quy chiếu về Phục Sinh, nhấn mạnh khía cạnh vinh quang, chiến thắng và hân hoan.

2. Không được tách rời cái chết của Đức Giêsu ra khỏi cuộc Phục Sinh của Ngài. Toàn bộ là một mầu nhiệm thống nhất: Mầu nhiệm Vượt Qua. Tam Nhật Vượt Qua (Thứ Năm, Sáu, Bảy) phải được cử hành như một khối liền mạch, một cử hành duy nhất của biến cố Phục Sinh vĩ đại. Cuộc Thương Khó chỉ là phần mở đầu, điểm kết thúc không phải là cái chết mà là sự sống lại và vinh quang.

Về màu sắc phụng vụ: Hội Thánh ngày nay sử dụng màu đỏ thay vì màu đen như trước đây. Màu đỏ mang nhiều ý nghĩa sâu sắc:

• Màu của máu và tử đạo: Đức Giêsu là vị Tử Đạo đầu tiên, đã thực sự chấp nhận cái chết vì yêu thương nhân loại và vâng phục thánh ý Chúa Cha.

• Màu của vương quyền: Đức Giêsu bước vào cuộc Thương Khó ngay từ Chúa Nhật Lễ Lá với tư cách Vua (dân chúng tung hô “Con vua Đavít”, “Vua Israel” – Ga 12,13). Vinh quang vương quyền của Ngài không bị che khuất bởi Thập Giá, mà chính trên Thập Giá mà vinh quang ấy bắt đầu tỏa sáng, và sẽ được mặc khải trọn vẹn trong Phục Sinh.

Mặc dù trong và sau cử hành phụng vụ Thứ Sáu Thánh, bầu khí cộng đoàn rất trầm lắng, thinh lặng, chiêm niệm (nhà tạm trống rỗng, không có Thánh Thể, bàn thờ trần trụi không khăn, không nến, không Thánh Giá, vị chủ sự và giúp lễ phủ phục ngay từ đầu, im lặng lâu…), nhưng sắc thái này hoàn toàn không phải tang tóc u buồn tuyệt vọng. Trái lại, nó hướng chúng ta tới những hồng ân cứu độ vĩ đại: Chúa đã cứu chuộc chúng ta, giải thoát chúng ta khỏi tội lỗi và sự chết. Như trong thời Thánh Augustinô, các tín hữu khắp nơi đã gạt bỏ y phục tang tóc trong ngày này để mừng vui trước “chiến tích của Thập Giá”.

Phần III: Thứ Sáu Thánh làm kiểu mẫu cho nghi lễ an táng Kitô giáo, chứ không phải ngược lại

Một nguyên tắc thần học cơ bản: Hình thức đạo đức bình dân phải phát xuất từ phụng vụ và dẫn đưa dân chúng đến với phụng vụ, vì phụng vụ mang tính ưu việt tuyệt đối trong đời sống Giáo Hội.

Phụng vụ Thứ Sáu Thánh chính là sự giải thích sống động nhất bằng lời nói và hành động về ý nghĩa cái chết của Đức Giêsu – cái chết không tách rời khỏi sự sống lại. Chính vì thế, nó soi sáng và xây dựng thái độ của chúng ta đối với cái chết của con người, và trở thành mô hình cho nghi lễ an táng Kitô giáo.

1. Nghi lễ an táng trước Công đồng Vatican II

Những ai từng tham dự nghi lễ an táng trước Vatican II sẽ nhớ rõ bầu khí ảm đạm, u buồn nặng nề:

• Lễ phục màu đen.

• Thánh ca tang tóc bi thảm.

• Kinh nguyện thảm thương, nhấn mạnh tội lỗi và hình phạt.

• Bên ngoài phụng vụ: điếu văn dài lê thê, chia sẻ thống thiết.

Thần học thời đó thường nhấn mạnh quá mức:

• Lỗi lầm của con người và sự xét xử nghiêm khắc của Thiên Chúa.

• Cái chết hy sinh của Chúa Kitô hơn là chiến thắng của Ngài.

• Bản án đời đời hơn là hy vọng sống lại.

Kết quả: người tham dự dễ rơi vào tâm trạng sợ hãi, lo lắng người chết khó vào Nước Trời, phải chịu luyện ngục nặng nề, hoặc thậm chí bị kết án hỏa ngục nếu chưa kịp xưng tội trọng. Chỉ ở phần kết thúc mới còn chút hy vọng Phục Sinh.

2. Nghi lễ an táng sau Công đồng Vatican II (ban hành ngày 15/8/1969)

Nghi thức An táng Kitô giáo mới mang những thay đổi căn bản, phản ánh tinh thần Phục Sinh rõ nét hơn:

• Nhấn mạnh tính phục sinh: Cái chết của người tín hữu được cử hành trong niềm tin vào Thiên Chúa hằng sống, Đấng là Chúa của kẻ sống. Giáo Hội hân hoan trao người quá cố cho cộng đoàn các thánh (x. 1Tx 4,13-14: “Chúng ta không muốn anh em không hay biết gì về những người đã an giấc, để anh em khỏi buồn phiền như những người không có hy vọng”).

• Quân bình giữa nỗi đau và niềm hy vọng: Công nhận nỗi buồn của tang quyến nhưng mang lại ủi an và hy vọng (x. Rm 12,15). Có lời nguyện riêng cho người sống – điều mà nghi thức cũ hầu như không có.

• Trọng tâm là mầu nhiệm Vượt Qua: Nài xin tha thứ tội lỗi, nhưng mạnh mẽ công bố lòng thương xót Chúa và chiến thắng của Chúa Kitô nhờ Phục Sinh.

• Thay màu đen bằng màu tím: Màu sám hối xen lẫn hy vọng.

• Loại bỏ ca tiếp liên “Ngày thịnh nộ” (Dies Irae) – bài ca quá bi quan về ngày phán xét.

• Nhiều bài đọc Kinh Thánh phong phú: Nhấn mạnh lòng thương xót, sự ủi an, vẻ đẹp thiên đàng, Đức Kitô chiến thắng tử thần, thay vì cái nhìn bi quan, xa cách, khiếp sợ của một số bản văn Cựu Ước.

• Lời nguyện: Vẫn nhắc đến tội lỗi và khiếm khuyết của con người, nhưng không quên nhấn mạnh lòng xót thương của Thiên Chúa, đặc biệt qua việc thông dự Bí tích Thánh Thể.

Như vậy, nghi lễ an táng ngày nay không còn là “đám tang buồn thảm” mà là cử hành hy vọng Phục Sinh. Và chính phụng vụ Thứ Sáu Thánh là kiểu mẫu sống động cho điều đó.

Phần IV: Hướng dẫn của Hội Thánh về lòng đạo đức bình dân theo Hiến chế Phụng vụ Thánh (Sacrosanctum Concilium)

Công đồng Vatican II không hề phủ nhận hay bài trừ lòng đạo đức bình dân. Trái lại, Hiến chế về Phụng vụ Thánh (số 13) dạy rõ:

“Những việc đạo đức của dân Kitô giáo bao lâu còn được thích hợp với các lề luật và quy tắc của Giáo hội thì còn được khích lệ rất nhiều, nhất là khi thi hành theo chỉ thị của Tông tòa. Những việc thánh thiện của các Giáo hội địa phương cũng được đặc biệt tôn trọng, khi được thi hành theo các chỉ thị của giám mục, hợp với tập tục hoặc các sách đã được chính thức phê chuẩn. Nhưng phải chiếu theo các mùa phụng vụ để xếp đặt các việc ấy cho hòa hợp với phụng vụ thánh, để có thể được coi là phát xuất từ phụng vụ và để tiến dẫn dân chúng đến phụng vụ, vì tự bản chất, phụng vụ vượt xa các việc ấy.”

Lòng đạo đức bình dân là hoa trái của Chúa Thánh Thần, là công cụ quý giá để gìn giữ đức tin của dân Chúa, mang cảm thức thánh thiêng bẩm sinh. Chúng ta phải trân trọng, ưu ái, duy trì và khuyến khích các việc như Ngắm Đứng, Tháo Đinh, Táng Xác Chúa…

Tuy nhiên, cũng cần canh tân, Tin Mừng hóa, định hướng và đôi khi sửa sai nếu các việc ấy:

• Không còn hài hòa với tinh thần phụng vụ mới sau Vatican II.

• Hạ giá trị hoặc gây tác hại cho phụng vụ chính thức.

• Tạo ấn tượng sai lầm về mầu nhiệm đức tin (ví dụ: làm cho Thứ Sáu Thánh giống “đám tang” hơn là cử hành Vượt Qua).

Phần V: Đề nghị thực tế, mục vụ và thay lời kết

Việc đội khăn tang trong ngày Thứ Sáu Tuần Thánh thường đi kèm với các biểu thức đạo đức bình dân quý báu như Ngắm Đứng, Tháo Đinh, Táng Xác Chúa, Đọc Đoạn, Than Mồ. Nội dung và cung giọng của “Đọc Đoạn” hay “Than Mồ” thường diễn tả nỗi đau thương cực độ, tạo cảm giác như đang tham dự “Đám tang của Đức Giêsu”.

Dựa trên ba lý do chính đã trình bày chi tiết (Thứ Sáu Thánh không phải đám tang – Thứ Sáu Thánh là kiểu mẫu cho an táng – Hướng dẫn của Hội Thánh về đạo đức bình dân), chúng ta nên:

1. Giữ lại và phát huy các việc đạo đức bình dân truyền thống: Ngắm Đứng, Tháo Đinh, Táng Xác Chúa, Đàng Thánh Giá… vì chúng giúp giáo dân chiêm niệm sâu xa cuộc Thương Khó và nuôi dưỡng lòng sùng kính.

2. Bỏ dần việc đội khăn tang (và áo tang trắng theo kiểu tang lễ Việt Nam) để tránh tạo ấn tượng sai rằng đây là đám tang bi thảm.

3. Sửa chữa nội dung các bài ngắm, Đọc Đoạn cho phù hợp hơn với bản văn Kinh Thánh: nhấn mạnh tình yêu tự hiến, vâng phục Chúa Cha, và chiến thắng ẩn chứa trong Thập Giá.

4. Xem xét lại cung giọng, cung điệu: Giảm bớt sự thảm thương não nuột quá mức, chuyển dần sang sắc thái chiêm niệm, tôn kính, biết ơn và hy vọng Phục Sinh.

Những thay đổi này cần được thực hiện cách khôn ngoan, mục vụ, kiên nhẫn:

• Qua giáo lý, thuyết giảng, hội thảo phụng vụ.

• Với sự hướng dẫn của linh mục, ban phụng vụ giáo xứ và sự đồng thuận của cộng đoàn.

• Không gây sốc hoặc tổn thương cho các tín hữu lớn tuổi đã gắn bó với truyền thống từ bao đời.

• Có thể bắt đầu bằng việc giải thích rõ ràng ý nghĩa mới của ngày Thứ Sáu Tuần Thánh trong các buổi chuẩn bị Tuần Thánh.

Tóm lại, việc đeo tang trong ngày Thứ Sáu Tuần Thánh xuất phát từ lòng đạo đức chân thành và nỗ lực hội nhập văn hóa đáng quý của các bậc tiền nhân. Tuy nhiên, trong bối cảnh phụng vụ được canh tân sâu sắc sau Công đồng Vatican II, nó không còn phù hợp vì có nguy cơ làm mờ nhạt mầu nhiệm Vượt Qua – nơi cái chết và sự sống lại của Đức Giêsu là một thực tại duy nhất, chiến thắng và đầy hy vọng.

Hãy để ngày Thứ Sáu Tuần Thánh trở thành ngày chúng ta kính thờ Thánh Giá với lòng biết ơn cứu độ, với đức tin vững vàng vào Đấng “đã chết và nay sống đến muôn đời”, và với niềm vui thầm lặng trước chiến thắng của Tình Yêu Thiên Chúa.

“Chúng ta hãy nhìn lên Đấng đã bị đâm thâu” (Ga 19,37) – không phải với nỗi tuyệt vọng của một đám tang, mà với con mắt đức tin của những người được cứu chuộc, những người con của sự sống lại.

Lm. Anmai, CSsR