Trí tuệ nhân tạo 2026: Bước ngoặt của các "tác nhân"

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO 2026: BƯỚC NGOẶT CỦA CÁC "TÁC NHÂN", ÁP LỰC LỢI NHUẬN VÀ TIẾNG GỌI LƯƠNG TÂM TRONG THỜI ĐẠI KỸ THUẬT SỐ

Bước vào những ngày đầu tiên của năm 2026, nhân loại dường như đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử mới, nơi mà hơi thở của công nghệ không còn chỉ là những làn gió nhẹ thoảng qua của sự tò mò hay phấn khích ban đầu, mà đã trở thành cơn bão táp thực sự của những toan tính kinh tế và sự chuyển dịch cấu trúc xã hội sâu sắc. Nếu như những năm trước đây, từ 2023 đến 2025, chúng ta chứng kiến sự bùng nổ của Trí tuệ Nhân tạo (AI) như một phép lạ của "Ngôi Lời" kỹ thuật số – nơi các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) mê hoặc con người bằng khả năng đối thoại, sáng tác và tổng hợp tri thức – thì năm 2026 đánh dấu một sự chuyển mình mang tính hữu thể học đầy quyết liệt: sự trỗi dậy của các "Tác nhân" (Agents) và mệnh lệnh khắc nghiệt của đồng tiền. Trong bối cảnh đó, dựa trên những phân tích sắc bén từ giới quan sát công nghệ và tài chính, đặc biệt là những tín hiệu từ Axios và các chuyên gia đầu ngành, bài viết này không chỉ nhằm mục đích mổ xẻ những diễn biến thị trường của các "ông lớn" như OpenAI, Google hay Anthropic, mà quan trọng hơn, là đặt tất cả những biến động ấy dưới ánh sáng của Đức tin, của Học thuyết Xã hội Công giáo, để tìm kiếm một định hướng luân lý cho con người giữa cơn lốc xoáy của thời đại.

Chúng ta đang sống trong một thời điểm mà các nhà phân tích gọi là giai đoạn "Show me the money" – "Hãy cho tôi thấy tiền". Cụm từ đầy tính thực dụng này không chỉ là một khẩu hiệu kinh doanh, mà nó phản ánh một thực trạng trần trụi của năm 2026: tuần trăng mật của sự cường điệu đã kết thúc. Các nhà đầu tư, những người đã đổ hàng tỷ đô la vào các lò luyện kim thuật toán, giờ đây không còn thỏa mãn với những màn trình diễn pháo hoa của các chatbot thông minh nhưng thụ động. Họ đòi hỏi kết quả. Họ đòi hỏi lợi nhuận ròng (ROI). Áp lực này đã đẩy cuộc đua AI sang một chương mới, tàn khốc hơn và cũng nguy hiểm hơn nếu thiếu đi sự kiểm soát của lương tâm. Đây không còn là cuộc chơi của những giấc mơ về một siêu trí tuệ xa vời, mà là cuộc chiến của sự sống còn về mặt tài chính. Các công ty công nghệ, vốn được ví như những tòa tháp Babel hiện đại, đang phải đối mặt với một thực tế rằng: công nghệ phải sinh ra của cải thực sự, hoặc sẽ bị đào thải. Chính áp lực này dẫn đến sự ra đời và thống trị của các "Tác nhân AI" (AI Agents) – những hệ thống không chỉ biết "nói" mà còn biết "làm", không chỉ tư duy mà còn hành động thay cho con người trong thế giới kỹ thuật số.

Sự chuyển dịch từ các mô hình ngôn ngữ thụ động sang các hệ thống "Tác nhân" chủ động là một bước tiến vừa đáng kinh ngạc vừa đáng lo ngại. Trong thần học Công giáo, chúng ta luôn đề cao giá trị của lao động. Thông điệp Laborem Exercens (Về Lao động của con người) của Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã khẳng định rằng lao động là con đường để con người tự hoàn thiện mình và cộng tác vào công trình Sáng tạo của Thiên Chúa. Tuy nhiên, năm 2026 đặt ra một câu hỏi nhức nhối: Khi các "Tác nhân" này có khả năng tự chủ thực hiện các chuỗi công việc phức tạp – từ viết mã lệnh, quản lý giao dịch tài chính, đến điều hành quy trình sản xuất – thì vị trí của con người ở đâu trong kế hoạch của Đấng Tạo Hóa? Các hệ thống này không còn dừng lại ở việc hỗ trợ; chúng đang dần chiếm lĩnh vai trò "chủ thể" của hành động. OpenAI, Google và Anthropic đang ráo riết tung ra những thế hệ AI có khả năng suy luận nhiều bước, tự sửa lỗi và tương tác với các phần mềm khác mà không cần sự can thiệp của con người. Về mặt kỹ thuật, đây là đỉnh cao của trí tuệ nhân tạo; nhưng về mặt nhân học, đây là một thách đố lớn đối với phẩm giá con người. Liệu con người sẽ trở thành những "ông chủ" nhàn rỗi và vô dụng, hay sẽ bị biến thành những nô lệ phục vụ cho chính những cỗ máy mình tạo ra để tối ưu hóa năng suất?

Nhìn vào bức tranh kinh tế của năm 2026, chúng ta thấy rõ sự cám dỗ của thần Mammon đang hiện hình rõ nét hơn bao giờ hết. Các báo cáo tài chính và xu hướng đầu tư cho thấy một sự thật: để duy trì và phát triển các mô hình AI tiên tiến này, cần một nguồn lực tài chính khổng lồ, vượt xa trí tưởng tượng của người bình thường. Chi phí cho năng lượng, cho phần cứng chuyên dụng, và cho việc huấn luyện các mô hình ngày càng phình to. Điều này tạo ra một hệ quả tất yếu mà Học thuyết Xã hội Công giáo thường cảnh báo: sự tập trung quyền lực và của cải vào tay một số ít. Những "gã khổng lồ" như Google, với hạ tầng dữ liệu và điện toán mênh mông, hay OpenAI dưới sự bảo trợ của Microsoft, và Anthropic với sự hậu thuẫn từ Amazon, đang hình thành nên những thế lực độc quyền mới. Sự cạnh tranh giữa họ, dù khốc liệt, lại vô tình tạo ra một rào cản không thể vượt qua đối với các doanh nghiệp nhỏ và các quốc gia đang phát triển. Khoảng cách giàu nghèo không chỉ nới rộng về mặt vật chất mà còn về mặt tri thức và khả năng tiếp cận công nghệ. Một thế giới mà "người giàu càng giàu thêm" nhờ sở hữu các đội quân "Tác nhân AI", trong khi người nghèo bị gạt ra bên lề vì không thể cạnh tranh với máy móc, là một thế giới đi ngược lại với tinh thần Công ích (Bonum Commune) mà Giáo hội luôn rao giảng.

Hãy đi sâu vào chiến lược của từng "ông lớn" để thấy rõ hơn bức tranh này. OpenAI, với sự táo bạo thường thấy, đang đặt cược tất cả vào việc biến các mô hình GPT của mình thành những "nhân viên ảo" toàn năng. Họ không giấu giếm tham vọng tạo ra những AI có thể thay thế hoàn toàn các kỹ sư phần mềm cấp thấp hay các nhân viên văn phòng. Trong khi đó, Google, với lợi thế là kho dữ liệu khổng lồ của thế giới, đang tích hợp sâu các "Tác nhân" vào hệ sinh thái của mình, biến mỗi cú click chuột, mỗi lệnh tìm kiếm trở thành một giao dịch kinh tế tiềm năng. Anthropic, dù luôn tự hào với triết lý "AI an toàn" và "có hiến pháp", cũng không thể đứng ngoài vòng xoáy của áp lực lợi nhuận. Năm 2026 buộc họ phải chứng minh rằng sự an toàn đó không đồng nghĩa với sự chậm chạp hay kém hiệu quả về kinh tế. Cuộc đua tam mã này, dưới góc nhìn của đức tin, gợi nhớ đến câu chuyện về những người thợ xây tháp Babel. Họ nỗ lực vươn tới trời cao bằng kỹ thuật và sức mạnh, nhưng lại quên mất nền tảng của sự hiệp nhất và khiêm nhường. Sự cạnh tranh khốc liệt để chiếm lĩnh thị trường "Tác nhân AI" có nguy cơ làm phân mảnh xã hội, tạo ra những hệ thống khép kín, không tương thích, và quan trọng hơn, là những hệ thống phục vụ cho lợi ích nhóm thay vì lợi ích chung của nhân loại.

Một khía cạnh đạo đức khác cần được mổ xẻ là vấn đề "trách nhiệm". Khi các "Tác nhân AI" hành động thay mặt con người, ai sẽ là người chịu trách nhiệm cho những sai sót hay những hậu quả khôn lường mà chúng gây ra? Năm 2026, khi các hệ thống này được trao quyền tự quyết định trong các giao dịch tài chính hay quản lý hệ thống, ranh giới của trách nhiệm đạo đức trở nên mờ nhạt. Giáo lý Công giáo dạy rằng, hành vi nhân linh (actus humanus) đòi hỏi sự tự do và ý thức. Máy móc, dù thông minh đến đâu, cũng không có linh hồn, không có lương tâm và không có khả năng chịu trách nhiệm luân lý. Việc ủy thác quá nhiều quyền hạn cho các "Tác nhân" này thực chất là một sự trốn tránh trách nhiệm của con người, một sự "rửa tay" kiểu Philatô trước những hệ quả xã hội mà công nghệ gây ra. Chúng ta không thể đổ lỗi cho thuật toán khi nó phân biệt đối xử, khi nó sa thải nhân viên hàng loạt để tối ưu lợi nhuận, hay khi nó thao túng thị trường. Đằng sau mỗi thuật toán là ý chí của những người tạo ra nó và những người sử dụng nó. Sự cám dỗ để ẩn mình sau những "quyết định của máy móc" là một trong những nguy cơ lớn nhất đối với lương tâm con người trong kỷ nguyên này.

Bên cạnh đó, sự trỗi dậy của các "Tác nhân AI" trong năm 2026 cũng đặt ra thách thức về tính chân thật và sự tin cậy. Trong một thế giới ngập tràn thông tin do máy tạo ra và hành động do máy thực hiện, việc tìm kiếm Chân Lý (Veritas) trở nên gian nan hơn bao giờ hết. Các "Tác nhân" này được lập trình để tối ưu hóa mục tiêu – thường là mục tiêu kinh tế – chứ không phải để tìm kiếm sự thật khách quan. Chúng có thể tạo ra những chiến dịch tiếp thị thao túng tâm lý cực kỳ tinh vi, những bản báo cáo tài chính "đẹp" nhưng rỗng tuếch, hay thậm chí là những mối quan hệ xã hội giả tạo. Đối với người Công giáo, Sự Thật là một trong những danh xưng của Thiên Chúa. Sống trong sự thật là sống trong ánh sáng. Nguy cơ bị bao vây bởi một thế giới "ảo" được vận hành bởi các "Tác nhân" vô hồn, nơi mọi thứ đều được tính toán để sinh lời, là nguy cơ đánh mất cảm thức về sự hiện diện của Thiên Chúa trong thực tại. Chúng ta có thể trở nên giàu có hơn về vật chất, nhưng lại nghèo nàn đi về tinh thần, cô đơn hơn trong những kết nối ảo, và lạc lối trong mê cung của những tiện ích vô cảm.

Tuy nhiên, cái nhìn của người Kitô hữu không bao giờ là cái nhìn bi quan tuyệt vọng. Năm 2026, dù đầy rẫy những thách thức và cám dỗ của đồng tiền, cũng là cơ hội để chúng ta tái khẳng định giá trị của Tin Mừng. Công nghệ, tự bản chất, là trung tính. Nó trở nên tốt hay xấu là do cách con người sử dụng nó. Sự phát triển của các "Tác nhân AI" cũng có thể là một công cụ đắc lực để phục vụ người nghèo, để chữa bệnh, để giáo dục và để giải quyết những vấn đề môi trường cấp bách, nếu như nó được định hướng bởi lòng bác ái và sự liên đới. Giáo hội mời gọi chúng ta không chối bỏ tiến bộ, nhưng hãy thánh hóa nó. Thay vì để áp lực "Show me the money" chi phối tất cả, chúng ta cần lên tiếng đòi hỏi một sự "Show me the humanity" – Hãy cho tôi thấy tính người. Các doanh nghiệp công nghệ, các nhà đầu tư và cả người dùng cần phải đặt con người vào trung tâm của mọi quyết định. Lợi nhuận là cần thiết để duy trì hoạt động, nhưng lợi nhuận không được phép chà đạp lên nhân phẩm, không được phép biến con người thành công cụ.

Trong bối cảnh này, vai trò của lương tâm Kitô giáo là trở thành "muối và ánh sáng". Chúng ta cần những nhà lãnh đạo công nghệ có lương tâm, những người dám dũng cảm đi ngược lại dòng chảy của lòng tham để xây dựng những "Tác nhân AI" có đạo đức, biết tôn trọng các giá trị nhân văn. Chúng ta cần những chính sách quản lý công nghệ dựa trên nền tảng của công lý và hòa bình. Và trên hết, mỗi người chúng ta cần tỉnh thức để không bị cuốn vào vòng xoáy của chủ nghĩa tiêu thụ và sự lệ thuộc vào máy móc. Năm 2026 là một lời nhắc nhở rằng, dù công nghệ có tiến xa đến đâu, dù các "Tác nhân" có thông minh đến mức nào, thì chúng cũng không bao giờ có thể thay thế được trái tim con người, nơi duy nhất có khả năng yêu thương và được yêu thương.

Nhìn về tương lai xa hơn, cuộc chơi tiền bạc và công nghệ này sẽ còn tiếp diễn với những hình thái phức tạp hơn. Nhưng lời Chúa vẫn còn đó như một kim chỉ nam vững chắc: "Được lời lãi cả thế gian mà mất linh hồn thì nào có ích gì?" (Mt 16, 26). Sự giàu có mà các mô hình AI mang lại cho nhân loại trong năm 2026 sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu nó được chia sẻ, được dùng để nâng đỡ những người yếu thế, và được quản lý với tinh thần của những người quản gia trung tín. Các "Tác nhân" kỹ thuật số phải mãi mãi là những công cụ phục vụ, chứ không bao giờ được phép trở thành những ngẫu tượng mới để con người tôn thờ. Sự chuyển dịch từ "lời nói" sang "hành động" của AI phải đi đôi với sự chuyển dịch từ "lòng tham" sang "lòng trắc ẩn" của con người. Đó mới là sự tiến bộ đích thực mà chúng ta cần hướng tới.

Chúng ta nhận thấy rằng năm 2026 không chỉ là một cột mốc về công nghệ hay tài chính, mà là một phép thử về tinh thần. Giữa tiếng ồn ào của các máy chủ và tiếng leng keng của đồng tiền, xin cho chúng ta vẫn nghe được tiếng thì thầm của Thiên Chúa, mời gọi chúng ta sống xứng đáng với phẩm giá cao quý mà Ngài đã ban tặng – phẩm giá của những người con cái Tự Do, làm chủ công nghệ để tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ tha nhân, chứ không phải nô lệ cho những sản phẩm của chính tay mình làm ra.

Lm. Anmai, CSsR