Trí tuệ nhân tạo và bản sắc con người: hành trình giữ gìn phẩm giá giữa làn sóng công nghệ

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ BẢN SẮC CON NGƯỜI: HÀNH TRÌNH GIỮ GÌN PHẨM GIÁ GIỮA LÀN SÓNG CÔNG NGHỆ

Trong dòng chảy không ngừng của lịch sử nhân loại, chúng ta đang đứng trước một ngưỡng cửa mang tính bước ngoặt, nơi mà ranh giới giữa trí tuệ sinh học và trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở nên mờ nhạt. Những lời huấn dụ của Đức Thánh Cha Phanxicô về công nghệ này không chỉ đơn thuần là một góc nhìn tôn giáo, mà còn là một bản tuyên ngôn sâu sắc về triết học và đạo đức dành cho một thế giới đang quá mải mê với những bước tiến kỹ thuật mà đôi khi quên mất bản chất cốt lõi của sự sống. Để thấu hiểu tại sao AI phải luôn thăng tiến và không bao giờ được xâm phạm phẩm giá con người, chúng ta cần nhìn nhận vấn đề này từ nhiều tầng nấc khác nhau, từ bản chất của ý thức cho đến những hệ lụy chính trị, xã hội và nhân văn mà công nghệ này mang lại.

Trí tuệ nhân tạo, về bản chất, là một thành tựu vĩ đại của óc sáng tạo con người, một minh chứng cho khả năng vượt qua những giới hạn vật lý để mở rộng tầm nhìn vào những cõi dữ liệu vô tận. Tuy nhiên, sự phát triển rực rỡ này cũng chứa đựng một nghịch lý lớn lao: một công cụ do con người tạo ra lại có khả năng định nghĩa lại cách chúng ta nhìn nhận chính mình. Khi AI bắt đầu đưa ra các "lựa chọn tự chủ", chúng ta phải đối mặt với một câu hỏi hóc búa về quyền năng và trách nhiệm. Phẩm giá con người không phải là một giá trị có thể đo lường bằng các con số hay được tối ưu hóa bằng các thuật toán. Nó là một giá trị nội tại, bất khả xâm phạm và thiêng liêng. Nếu chúng ta để mặc cho máy móc quyết định thay cho trái tim và lương tâm, chúng ta đang tự nguyện tước bỏ đi chiếc vương miện của sự tự do – thứ duy nhất khiến con người thực sự là con người.

Sự lo ngại của Đức Thánh Cha bắt nguồn từ việc phân biệt rạch ròi giữa "tính toán" và "quyết định". Máy móc có thể tính toán với tốc độ hàng tỷ phép tính mỗi giây, nó có thể phân tích xu hướng và dự đoán hành vi dựa trên một khối lượng dữ liệu khổng lồ mà bộ não người không thể bao quát. Nhưng tính toán không phải là quyết định. Quyết định thực sự đòi hỏi một cái nhìn thấu đáo về đạo đức, một sự nhạy cảm với nỗi đau của đồng loại và một khả năng thấu cảm mà không một dòng mã nào có thể mô phỏng hoàn hảo. Khi một thuật toán quyết định ai được hưởng chế độ chăm sóc y tế, ai được cấp tín dụng, hay thậm chí ai là mục tiêu trong một cuộc xung đột quân sự, nó đang thực hiện một hành vi tước đoạt quyền tự chủ của cá nhân. Trong những khoảnh khắc đó, con người không còn là một chủ thể có phẩm giá, mà chỉ còn là một điểm dữ liệu trong một hệ thống xác suất vô hồn.

Nhìn sâu hơn vào cấu trúc của xã hội hiện đại, chúng ta thấy sự xuất hiện của cái gọi là "mô hình kỹ trị". Đây là một xu hướng nguy hiểm khi con người tin rằng mọi vấn đề phức tạp của nhân sinh – từ nghèo đói, bất công đến hạnh phúc – đều có thể được giải quyết bằng các giải pháp kỹ thuật thuần túy. Đức Thánh Cha cảnh báo rằng nếu chúng ta phó mặc hoàn toàn cho AI, chúng ta sẽ rơi vào một loại hình thức nô lệ mới: nô lệ cho hiệu suất. Trong thế giới của AI, sự hiệu quả là tối thượng, nhưng trong thế giới của con người, tình thương và sự hy sinh mới là những giá trị cao quý nhất. Một thuật toán có thể chọn phương án hiệu quả nhất về mặt kinh tế nhưng lại tàn nhẫn nhất về mặt nhân đạo. Chính vì vậy, việc duy trì sự kiểm soát của con người đối với các quyết định quan trọng không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật mà là một nghĩa vụ đạo đức tối thượng để bảo vệ những người yếu thế trong xã hội.

Khái niệm "Algor-ethics" hay đạo đức thuật toán mà Đức Thánh Cha đề xướng chính là một chiếc la bàn cần thiết để điều hướng con tàu công nghệ. Đạo đức không thể là một phần bổ sung sau khi công nghệ đã hoàn thiện; nó phải được đan xen vào từng dòng mã nguồn, từng cấu trúc dữ liệu ngay từ khi còn trong ý tưởng. Điều này đòi hỏi các nhà khoa học, các kỹ sư và các tập đoàn công nghệ phải bước ra khỏi phòng thí nghiệm để đối thoại với các nhà triết học, thần học và xã hội học. Chúng ta cần một nền giáo dục không chỉ dạy con người cách lập trình máy móc, mà còn dạy họ cách nuôi dưỡng tâm hồn để không bị máy móc hóa. Nếu chúng ta tạo ra những cỗ máy thông minh nhưng lại đánh mất đi những con người có khả năng phán đoán đạo đức, thì đó không phải là tiến bộ mà là một sự thụt lùi của văn minh.

Sự tự chủ của AI cũng đặt ra một thách thức lớn về mặt trách nhiệm giải trình. Trong một hệ thống do con người vận hành, chúng ta luôn có một đối tượng để quy trách nhiệm khi có sai sót xảy ra. Nhưng với một hệ thống AI tự học và vận hành như một "hộp đen", việc truy tìm nguồn gốc của một quyết định sai lầm trở nên vô cùng khó khăn. Khi phẩm giá con người bị xâm phạm bởi một thuật toán, ai sẽ là người đứng ra xin lỗi? Ai sẽ là người chịu trách nhiệm bồi thường? Nếu không có sự minh bạch và khả năng kiểm soát của con người, công nghệ sẽ trở thành một bóng ma vô hình thống trị đời sống xã hội mà không phải chịu bất kỳ sự ràng buộc pháp lý hay đạo đức nào. Đây chính là điểm mà AI có thể trở thành một mối đe dọa trực tiếp đến các giá trị dân chủ và tự do cá nhân.

Hơn thế nữa, chúng ta cần phải cảnh giác với sự thiên kiến của thuật toán. AI được huấn luyện trên dữ liệu do con người tạo ra, và do đó, nó mang theo tất cả những định kiến, sai lầm và sự bất công vốn có của lịch sử nhân loại. Nếu không được điều chỉnh bởi một ý thức đạo đức tỉnh táo, AI sẽ lặp lại và thậm chí là khuếch đại những bất công này lên một quy mô lớn hơn. Những người nghèo, người nhập cư, và những cộng đồng bị gạt ra lề xã hội sẽ là những người đầu tiên gánh chịu hậu quả từ những quyết định vô cảm của máy móc. Thăng tiến phẩm giá con người nghĩa là AI phải được sử dụng để xóa bỏ rào cản, chứ không phải để xây dựng thêm những bức tường vô hình ngăn cách giữa các tầng lớp trong xã hội.

Trong lĩnh vực lao động, AI đang tạo ra một cuộc chuyển đổi chưa từng có. Mặc dù nó mang lại năng suất vượt trội, nhưng nó cũng đe dọa tước đi kế sinh nhai và cảm giác tự tôn của hàng triệu người. Công việc không chỉ là cách để kiếm sống, mà còn là cách để con người đóng góp vào cộng đồng và khẳng định giá trị bản thân. Một tương lai mà AI làm hết mọi việc trong khi con người trở nên thừa thãi là một tương lai ảm đạm. Chúng ta phải định hướng AI trở thành một công cụ hỗ trợ, giúp giải phóng con người khỏi những công việc lặp đi lặp lại độc hại để họ có thể tập trung vào những hoạt động sáng tạo, chăm sóc và phục vụ lẫn nhau. Phẩm giá của người lao động phải được đặt lên trên lợi nhuận của các cổ đông.

Cuối cùng, cuộc đối thoại về AI và phẩm giá con người thực chất là một cuộc đối thoại về tương lai của tình huynh đệ nhân loại. Công nghệ có thể kết nối chúng ta về mặt vật lý qua các mạng lưới toàn cầu, nhưng chính đạo đức và tình người mới là thứ kết nối chúng ta về mặt tâm hồn. AI phải được đặt dưới sự phục vụ của lợi ích chung, đóng góp vào hòa bình thế giới và bảo vệ ngôi nhà chung là trái đất. Chúng ta không được phép để AI trở thành vũ khí của sự chia rẽ hay công cụ của sự giám sát độc tài. Mỗi bước tiến của AI phải được đo lường bằng việc nó đã giúp bao nhiêu người thoát khỏi cảnh nghèo đói, đã cứu sống được bao nhiêu bệnh nhân, và đã giúp con người hiểu nhau hơn đến mức nào.

Tóm lại, lời kêu gọi của Đức Thánh Cha Phanxicô là một hồi chuông thức tỉnh để chúng ta không đánh mất bản sắc của mình trong kỷ nguyên số. Trí tuệ nhân tạo là một món quà, nhưng cũng là một thử thách cam go đối với lương tâm nhân loại. Để AI thực sự trở thành một công cụ thăng tiến phẩm giá, mỗi chúng ta – từ người dùng bình thường đến những nhà lãnh đạo quyền lực nhất – phải cam kết đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi sự phát triển. Chúng ta phải đảm bảo rằng, dù máy móc có thông minh đến đâu, chúng cũng mãi mãi chỉ là những tôi tớ trung thành của một nhân loại luôn khao khát sự chân, thiện, mỹ. Chỉ khi đó, công nghệ mới không còn là một mối đe dọa, mà trở thành một cánh cửa mở ra một kỷ nguyên mới của sự thấu cảm và phát triển bền vững cho toàn thể gia đình nhân loại.

Chúng ta hãy mơ về một tương lai nơi trí tuệ của con người và sức mạnh của máy móc hòa quyện với nhau để tạo nên một bản giao hưởng của sự tiến bộ, nơi mà mỗi cá nhân, dù là nhỏ bé nhất, vẫn cảm thấy mình được tôn trọng, được bảo vệ và được yêu thương. Đó không phải là một giấc mơ viễn vông, mà là một mục tiêu khả thi nếu chúng ta có đủ can đảm để ưu tiên đạo đức hơn kỹ thuật, ưu tiên phẩm giá hơn hiệu quả, và ưu tiên con người hơn máy móc. Cuộc hành trình này còn dài và đầy rẫy chông gai, nhưng đó là con đường duy nhất dẫn chúng ta đến một tương lai mà ở đó, ánh sáng của trí tuệ không làm lu mờ đi hơi ấm của trái tim người.

Lm. Anmai, CSsR