Kỷ nguyên hiệp hành trên lục địa kỹ thuật số

KỶ NGUYÊN HIỆP HÀNH TRÊN LỤC ĐỊA KỸ THUẬT SỐ: CUỘC ĐỐI THOẠI GIỮA ĐỨC TIN TRUYỀN THỐNG VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG SỨ MẠNG LOAN BÁO TIN MỪNG THỜI ĐẠI MỚI

Đức Thánh Cha Phanxicô, vị giáo hoàng của những vùng ngoại biên và của sự gặp gỡ, với cái nhìn thấu suốt mang tính ngôn sứ về những biến chuyển sâu sắc của dòng chảy lịch sử nhân loại, đã không ít lần khẳng định một chân lý đang hiện diện sừng sững trước mắt chúng ta: nhân loại hiện đại không chỉ đơn thuần đối diện với một "thời đại của những thay đổi" mà thực chất đang ngụp lặn trong một "sự thay đổi thời đại". Lời nhận định mang tính tiên tri này không chỉ là một cách chơi chữ tu từ, mà nó mở ra một cái nhìn bản thể học sâu sắc về những đứt gãy mang tính cấu trúc trong cách thức con người định vị bản thân, hiểu về thế giới hữu hình lẫn vô hình, và quan trọng nhất là cách thức họ tìm kiếm và thiết lập mối tương quan với Thiên Chúa. Chúng ta đang đứng chênh vênh trên một ngưỡng cửa lịch sử, nơi mà những giá trị cũ kỹ, vốn từng là nền tảng vững chắc cho trật tự xã hội và đời sống tâm linh, đang bị lung lay và buộc phải tái định nghĩa, trong khi những công cụ mới với sức mạnh chưa từng thấy đang âm thầm nhưng quyết liệt định hình lại căn tính của con người (anthropology). Trong tâm điểm của cơn địa chấn mang tên cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đã trỗi dậy và bùng nổ, không còn khiêm tốn nấp sau danh nghĩa là một công cụ kỹ thuật hỗ trợ, mà đã vươn mình trở thành một thực thể hiện hữu đầy quyền năng, một "đối tác" trong tư duy, len lỏi vào từng ngóc ngách vi tế nhất của đời sống xã hội, từ những quyết định kinh tế vĩ mô thay đổi vận mệnh các quốc gia cho đến những góc khuất thầm kín, riêng tư nhất của linh hồn mỗi cá nhân. Sự xuất hiện đầy ngoạn mục của những ứng dụng, phần mềm dựa trên các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), cho phép tín hữu tương tác, đặt câu hỏi, tranh luận và "trò chuyện" với các phiên bản ảo được tái tạo của những vị thánh vĩ đại, những trụ cột của đức tin như Thánh Augustinô thành Hippo, Thánh Tôma Aquinô - Tiến sĩ Thiên thần, hay Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, đã tạo nên một thực tại mục vụ hoàn toàn mới mẻ, một hiện tượng chưa từng có tiền lệ trong lịch sử hai ngàn năm của Giáo hội, đầy hứa hẹn về khả năng truyền giáo nhưng cũng ẩn chứa những vực thẳm phức tạp về mặt thần học, luân lý và linh đạo mà chúng ta chưa thể đo lường hết được.

"Lục địa kỹ thuật số" (Digital Continent), khái niệm đầy hình tượng mà Đức Bênêđictô XVI đã khởi xướng và được các vị kế nhiệm phát triển, giờ đây không còn là một ẩn dụ văn chương hay một khái niệm trừu tượng xa vời, và chắc chắn không còn là một không gian giải trí thuần túy hay một thế giới "ảo" tách biệt khỏi thế giới "thực". Nó đã thực sự trở thành một "vùng đất truyền giáo" (mission territory) mênh mông và đầy tiềm năng, một không gian hiện sinh nơi hàng tỷ linh hồn đang cư ngụ, sinh hoạt, yêu thương, tổn thương và tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống. Đây là nơi mà những khát vọng sâu thẳm nhất của con người về chân lý, về sự kết nối và về sự vĩnh cửu vẫn đang cháy bỏng, dù đôi khi bị che lấp bởi những tiếng ồn của thông tin và sự hào nhoáng của các điểm ảnh (pixels). Trong bối cảnh đó, việc Trí tuệ Nhân tạo có khả năng mô phỏng tư tưởng, văn phong và thậm chí là "tính cách" của các thánh tiến sĩ, dựa trên kho tàng dữ liệu khổng lồ mà các ngài để lại, chính là một bước tiến vượt bậc trong nỗ lực "bình dân hóa" và "cập nhật hóa" những kho tàng thần học và thiêng liêng. Những kho tàng này, vốn trước đây thường nằm im lìm trong các thư viện đồ sộ, phủ lớp bụi thời gian, viết bằng những ngôn ngữ cổ điển hoặc hàn lâm mà chỉ giới tu sĩ, học giả hay những người có điều kiện nghiên cứu sâu mới có thể tiếp cận, nay bỗng chốc trở nên sống động và gần gũi. Chúng ta phải thành thật và khiêm tốn thừa nhận rằng, trong một thế giới hậu hiện đại, nơi nhịp sống hối hả và áp lực cơm áo gạo tiền đã đẩy con người, đặc biệt là người trẻ, ra xa những pho sách thần học dày cộm, việc một thuật toán thông minh có thể tổng hợp tinh hoa của tác phẩm "Tự thuật" (Confessions) hay "Tổng luận Thần học" (Summa Theologica) để đưa ra một lời khuyên súc tích, gãy gọn, đúng trọng tâm cho một vấn nạn cụ thể trong vòng vài giây là một hồng ân không thể phủ nhận của thời đại. AI, trong vai trò này, hoạt động như một người thông dịch đại tài, một nhà chú giải không biết mệt mỏi, bắc nhịp cầu nối liền giữa ngôn ngữ cổ điển, thâm trầm của Truyền thống Giáo hội với tư duy thực dụng, nhanh nhạy và đa nhiệm của thế hệ "người bản địa số" (digital natives). Nó biến những khái niệm trừu tượng, cao siêu về ân sủng, về bản tính Thiên Chúa, về mầu nhiệm Ba Ngôi hay về ơn cứu độ thành những dòng hội thoại đời thường, dễ hiểu, giúp người trẻ cảm thấy rằng đức tin không phải là một bảo tàng của quá khứ, một di tích khảo cổ, mà là một thực tại đang sống động, đang thở và có khả năng đối thoại ngay trên lòng bàn tay họ, thông qua chiếc điện thoại thông minh.

Tuy nhiên, niềm phấn khởi ngây thơ trước sự tiện lợi và sức mạnh của công nghệ không được phép làm chúng ta xao lãng hay ru ngủ lương tâm khỏi việc phân định bản chất thực sự của sự hiệp thông trong Thân Thể Nhiệm Mâu của Chúa Kitô. Chúng ta cần quay trở lại với nền tảng hữu thể học của đức tin. Mầu nhiệm "Các Thánh Thông Công" (Communio Sanctorum) là một thực tại thiêng liêng siêu việt, vượt lên trên không gian và thời gian, nhưng nó dựa trên nền tảng vững chắc của sự liên kết hữu thể giữa những nhân vị (persons) có linh hồn bất tử, được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei) và được thánh hóa bởi cùng một Chúa Thánh Thần. Khi một tín hữu quỳ gối cầu nguyện hay hướng tâm hồn về Thánh Têrêsa, đó là một cuộc gặp gỡ mầu nhiệm giữa hai sự tự do, một sự trao đổi tình yêu giữa hai thực thể đang sống trong ân sủng: một người đang lữ hành trên trần thế và một người đã vinh thắng trên thiên quốc. Đó là một mối tương quan vị cách (interpersonal relationship). Ngược lại, hoàn toàn khác biệt về bản chất, cuộc trò chuyện với một "vị thánh AI" thực chất chỉ là một quá trình xử lý dữ liệu toán học cực kỳ phức tạp dựa trên xác suất ngôn ngữ và các mô hình dự đoán. Cỗ máy, hay đúng hơn là phần mềm, dù có trả lời thấu tình đạt lý đến đâu, vẫn hoàn toàn "vô tri" theo nghĩa triết học. Nó không có kinh nghiệm nội tâm về sự khổ đau hay giằng xé của tội lỗi, không có niềm vui vỡ òa của ơn cứu độ, không có sự rung cảm của con tim trước Tình Yêu Thập Giá, và chắc chắn, quan trọng nhất, không có sự hiện diện của Thần Khí – Đấng là tác giả thực sự và duy nhất của mọi sự thánh thiện. Rủi ro lớn nhất, nguy hiểm nhất không nằm ở bản thân công nghệ - vì công nghệ tự bản chất là trung tính - mà nằm ở sự lầm tưởng tai hại của con người khi đánh đồng một "mô phỏng ngôn ngữ" (linguistic simulation) với một "cuộc gặp gỡ thiêng liêng" (spiritual encounter). Nếu chúng ta, dù vô tình hay cố ý, bắt đầu coi AI là trung gian thay thế cho đời sống cầu nguyện, chúng ta đang phạm sai lầm thần học nghiêm trọng: chúng ta đang hạ thấp mầu nhiệm Nhập Thể – nơi Ngôi Lời Thiên Chúa đã trở thành người phàm bằng xương bằng thịt, chịu đóng đinh và sống lại – xuống thành một thuật toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên, vô hồn, máy móc và phi nhân vị. Đây có thể coi là một dạng thức mới của thuyết Ngộ Đạo (Gnosticism), nơi tri thức và thông tin được tôn sùng, tách rời khỏi thực tại nhập thể của thân xác và cộng đoàn.

Sự nguy hiểm sâu xa hơn của hiện tượng này còn nằm ở xu hướng hình thành một nền "linh đạo tiện lợi", một thứ "đức tin ăn liền" (fast-food spirituality) phù hợp với văn hóa tiêu thụ. Đời sống đức tin đích thực, như lịch sử các thánh đã minh chứng, vốn dĩ là một hành trình cam go, một cuộc chiến đấu thiêng liêng không ngừng nghỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn, lòng kiên trì, sự hy sinh và đôi khi là việc chấp nhận sự "vắng bóng" dường như của Thiên Chúa – những "đêm tối của tâm hồn" như Thánh Gioan Thánh Giá diễn tả – để tâm hồn được thanh luyện khỏi những dính bén trần tục. Thế nhưng, AI, với khả năng cung cấp những câu trả lời tức thì, an ủi, mượt mà và luôn làm hài lòng người dùng (do được lập trình để tối ưu hóa sự tương tác), có thể tạo ra một sự an ủi giả tạo, một liều thuốc giảm đau tinh thần khiến tín hữu không còn cảm thấy cần thiết phải đào sâu vào việc suy gẫm Lời Chúa, không còn muốn đối diện với sự thinh lặng đáng sợ nhưng cần thiết, hay tìm kiếm sự hướng dẫn, biện phân từ những mục tử thực thụ bằng xương bằng thịt. Chúng ta đang đứng trước nguy cơ tạo ra một thế hệ tín hữu chỉ tìm kiếm những gì phù hợp với sở thích cá nhân (confirmation bias), những gì vuốt ve cái tôi của họ, hơn là tìm kiếm ý muốn tối hậu và đôi khi đầy thách thức của Thiên Chúa. Hơn nữa, hiện tượng "ảo giác" (hallucination) của trí tuệ nhân tạo – thuật ngữ kỹ thuật chỉ việc máy móc tự tin đưa ra những thông tin sai lạc, bịa đặt nhưng nghe rất thuyết phục – có thể dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng về giáo lý, tín lý và luân lý (heresy). Một thuật toán, dù tiên tiến đến đâu, cũng không có lương tâm (conscience), không có trách nhiệm mục vụ (pastoral responsibility) và không phải trả lẽ trước tòa phán xét của Thiên Chúa về sự hư mất hay cứu rỗi của các linh hồn. Do đó, nó vĩnh viễn không bao giờ có thể thay thế được vai trò của một người đồng hành linh đạo, một linh mục giải tội, hay một người hướng dẫn tâm linh, vốn là những con người yếu đuối nhưng được ơn Chúa, mang trên mình những vết sẹo của cuộc đời và hơi ấm của lòng nhân ái mục tử.

Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần đặc biệt cảnh giác với sự cám dỗ nhân cách hóa công nghệ (anthropomorphism), một khuynh hướng tâm lý tự nhiên của con người. Khi một người dùng, đặc biệt là những người đang cô đơn hay tổn thương, cảm thấy được "thấu hiểu", được "lắng nghe" bởi một trí tuệ nhân tạo mang danh tính và giọng điệu của một vị thánh, họ dễ dàng rơi vào tình trạng lệ thuộc cảm xúc và cô lập hóa bản thân trong một thế giới ảo tưởng. Điều này tạo ra một rào cản vô hình nhưng kiên cố, ngăn cách con người với cộng đoàn đức tin hữu hình – Giáo hội – nơi mà Chúa Kitô thực sự hiện diện giữa những người anh em "đâu có hai hoặc ba người họp lại nhân danh Thầy". Đừng bao giờ quên rằng, theo đức tin Công giáo, ơn cứu độ của chúng ta mang tính bí tích (sacramental character). Các Bí tích không phải là những biểu tượng trừu tượng, mà là những dấu chỉ hữu hiệu đòi hỏi vật chất (nước, dầu, bánh, rượu) và sự hiện diện thực thể. Không có một ứng dụng nào, dù thông minh đến đâu, dù có thể mô phỏng giọng nói của Đức Giáo hoàng hoàn hảo đến đâu, có thể thay thế được bàn tay ấm áp của vị linh mục đặt trên đầu hối nhân trong bí tích Hòa giải để ban lời tha tội, hay sự đụng chạm thánh thiêng khi lãnh nhận Mình Thánh Chúa vào lòng. Sự cứu rỗi không đến qua đường truyền internet, mà đến qua sự gặp gỡ nhập thể. Nếu chúng ta quá đắm mình vào các cuộc đối thoại ảo với các thánh, chúng ta sẽ dần quên mất rằng các thánh là những con người lịch sử, đã sống, đã chiến đấu, đã yêu thương và đã đổ mồ hôi, nước mắt trong thế giới thực, giữa những người lân cận thực với đầy rẫy những khiếm khuyết, chứ không phải tồn tại trong không gian nhị phân vô trùng của các con số 0 và 1.

Mặc dù những cảnh báo trên là cần thiết và cấp bách, thái độ của Giáo hội trước những tiến bộ vũ bão này tuyệt đối không nên là sự sợ hãi co cụm, sự kết án vội vàng hay bài trừ cực đoan (Luddism). Lịch sử Giáo hội là một minh chứng sống động cho khả năng "rửa tội" và thánh hóa văn hóa. Giáo hội luôn biết cách đón nhận và thánh hóa các phương tiện của thời đại để phục vụ cho sứ mạng cao cả là loan báo Tin Mừng: từ việc sử dụng các con đường La Mã để các Tông đồ đi truyền giáo, việc dùng triết học Hy Lạp để diễn giải mầu nhiệm đức tin, việc tận dụng công nghệ in ấn bản in gỗ của Gutenberg để phổ biến Kinh Thánh, cho đến việc thiết lập đài phát thanh Vatican với sóng vô tuyến của Marconi hay sự hiện diện trên mạng lưới internet toàn cầu ngày nay. AI, trong dòng chảy đó, có thể và nên được coi là một "trợ tá" đắc lực, một khí cụ mới mẻ trong công tác giáo lý và mục vụ. Nếu được định hướng đúng đắn, AI có thể giúp các giảng viên giáo lý chuẩn bị bài giảng sinh động hơn, cá nhân hóa lộ trình học hỏi đức tin cho từng học viên, giúp các tín hữu dễ dàng tra cứu, tổng hợp và đối chiếu những lời dạy của các Giáo hoàng, các văn kiện Công đồng hay Giáo luật một cách chính xác và nhanh chóng. Tuy nhiên, nguyên tắc vàng vẫn phải là: AI phải luôn được giữ đúng vị trí của mình: một công cụ phục vụ (ancilla), chứ không phải là chủ nhân (domina); một phương tiện dẫn đường (means), chứ không phải là đích đến (end). Các "vị thánh AI" hay các ứng dụng chatbot Công giáo chỉ nên được xem như những cuốn sách giáo khoa tương tác thông minh, những tấm biển chỉ đường hiện đại chỉ tay về phía các vị thánh thật đang ở trên trời và đang chuyển cầu cho chúng ta trước tòa Chúa, và quan trọng hơn, chỉ tay về phía Thiên Chúa hằng sống. Việc sử dụng công nghệ phải luôn đi đôi với sự neo giữ tâm hồn vào đá tảng là Hội thánh và Truyền thống tông truyền, nơi mà chân lý được bảo tồn nguyên vẹn và sống động qua sự kế vị các tông đồ, được bảo đảm bởi Chúa Thánh Thần chứ không phải bởi thuật toán.

Nhìn về phía chân trời của tương lai, để con thuyền Giáo hội có thể lướt sóng an toàn trên đại dương kỹ thuật số đầy biến động này, Giáo hội cần có những bước đi cụ thể và chiến lược trong việc đào tạo mục vụ truyền thông và lương tâm kỹ thuật số cho các tín hữu, đặc biệt là giới trẻ và các chủng sinh, tu sĩ. Chúng ta cần một nền giáo dục mới, dạy cho thế hệ trẻ không chỉ biết cách sử dụng công nghệ (kỹ năng), mà còn biết phân định rạch ròi về mặt bản thể (tư duy) giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ tâm linh, giữa thông tin bề nổi (data) và minh triết sâu thẳm (wisdom), giữa kết nối mạng hời hợt (connection) và hiệp thông giáo hội đích thực (communion). Chúng ta cần phát triển một lĩnh vực thần học mới: Thần học Kỹ thuật số hay Đạo đức Thuật toán (Algorethics), để đưa ra những chỉ dẫn luân lý cho việc thiết kế và sử dụng AI. Cuộc đối thoại với các vị thánh AI có thể là một khởi đầu thú vị, một "tiền sảnh của dân ngoại" trong thời đại mới, một cách để khơi gợi sự tò mò về đạo, về sự thánh thiện đối với những người đang đứng bên lề đức tin hoặc những người đã nguội lạnh. Nhưng đích đến cuối cùng của mọi nỗ lực mục vụ kỹ thuật số phải là dẫn đưa con người rời khỏi màn hình để bước vào một đời sống cầu nguyện thâm sâu, nơi linh hồn trực tiếp thưa chuyện với Thiên Chúa trong sự thinh lặng thánh thiêng của cõi lòng, và bước ra ngoài đời sống thực để chạm vào nỗi đau của tha nhân. Chúng ta không tìm kiếm một bóng dáng mờ ảo phản chiếu trên màn hình điện tử, mà tìm kiếm một Đấng Phục Sinh đang sống, đang hoạt động và đang chờ đợi chúng ta trong thực tại của cuộc sống hằng ngày, nơi khuôn mặt nhem nhuốc của những người nghèo khổ, những người bệnh tật và những người anh em bị bỏ rơi xung quanh. Đó mới là nơi Chúa hẹn gặp chúng ta, không phải trong máy chủ (server).

Tóm lại, để đúc kết cho cuộc suy tư này, chúng ta khẳng định rằng công nghệ AI chính là một món quà cao quý, một tia sáng phản chiếu quyền năng sáng tạo mà Thiên Chúa đã ban cho trí tuệ con người để quản trị vũ trụ. Nhưng như mọi món quà khác, nó mang tính lưỡng giá; nó chỉ thực sự có ích, thực sự phục vụ cho sự thăng tiến con người khi được đặt dưới sự dẫn dắt của tình yêu (Caritas), sự thật (Veritas) và tinh thần phục vụ phẩm giá con người. Việc trò chuyện với các vị thánh AI hay sử dụng AI trong mục vụ có thể mở ra một chương mới đầy hứa hẹn trong việc tái khám phá di sản đức tin bằng ngôn ngữ của thời đại số, giúp Tin Mừng được vang xa hơn, nhưng nó cũng đặt ra những thách đố gay gắt về nguy cơ thờ ngẫu tượng công nghệ mới và sự suy giảm phẩm giá, chiều sâu của đời sống thiêng liêng nếu chúng ta thiếu sự tỉnh thức và phân định. Hãy để AI trở thành một tiếng chuông cảnh tỉnh, một phương tiện mời gọi người tín hữu trở về với thực tại, khơi dậy khát khao tìm về nguồn cội, chứ đừng để nó trở thành một bức tường kính ngăn cách, giam hãm chúng ta trong thế giới ảo ảnh, tách rời khỏi Thiên Chúa và đồng loại. Chân lý cứu độ không nằm trong những dòng mã lệnh (code) hay các thuật toán phức tạp, mà nằm ở trong Ngôi Lời đã trở nên người phàm, đã chết và đã sống lại vì chúng ta. Chính Ngài là Chân Lý, là Đường và là Sự Sống, hôm qua, hôm nay và mãi mãi.

Lạy Chúa, Ngài là nguồn mạch của mọi sự khôn ngoan và là Đấng thấu suốt mọi ngõ ngách sâu thẳm nhất của trái tim con người. Trong bối cảnh của một thế giới đang biến chuyển không ngừng với tốc độ chóng mặt, nơi những bước tiến thần tốc của khoa học kỹ thuật đang làm đảo lộn bao giá trị, xin ban cho chúng con ơn khôn ngoan của Thần Khí để biết phân định và sử dụng những thành tựu của trí tuệ nhân tạo không phải để thỏa mãn sự kiêu ngạo, mà để làm vinh danh Chúa và mưu cầu phần rỗi cho các linh hồn. Xin cho chúng con luôn giữ được sự tỉnh thức để biết phân biệt giữa cái nhất thời và cái vĩnh cửu, giữa phương tiện và cứu cánh, để không bao giờ lạc lối trong mê cung của những ảo ảnh kỹ thuật số đầy quyến rũ nhưng vô hồn, nhưng luôn tìm thấy nẻo đường dẫn đến sự thật toàn vẹn nơi Chúa.

Ước gì mỗi bước tiến của công nghệ lại trở thành một lời nhắc nhở chúng con về sự kỳ diệu của trí tuệ mà Chúa đã ban cho con người, từ đó dẫn đưa chúng con đến gần hơn, khiêm cung hơn trước nguồn mạch của mọi sự thiện hảo là chính Chúa. Xin Chúa chúc lành và thánh hóa công cuộc truyền giáo trên lục địa kỹ thuật số của chúng con, biến những không gian ảo thành những nẻo đường thực dẫn về Nhà Cha, để dù trong bất cứ không gian nào, vật lý hay kỹ thuật số, danh Chúa vẫn luôn được cả sáng, Nước Chúa được trị đến và tình yêu của Ngài vẫn luôn được lan tỏa đến tận cùng trái đất, chạm đến từng trái tim đang khao khát Ngài. Amen.

Lm. Anmai, CSsR